Ποια να είναι άραγε η αιτία που σήμερα ο Στωικισμός έχει επηρεάσει τον κόσμο μας τόσο πολύ; Χρειάζεται να ταξιδέψουμε στο παρελθόν για να δούμε πως αυτά τα θεμέλια του Ρωμαϊκού πολιτισμού που βρίσκονται διάσπαρτα σε όλη την Ευρώπη κάτω από τις σύγχρονες πόλεις έχουν όχι μόνο μια υπόσταση υλική, αλλά κυρίως μια ψυχική, νοητική και πνευματική. Μια ματιά στα έργα των Φιλοσόφων μας δίνει μια καλή αίσθηση για το πως ζούσαν οι άνθρωποι εκείνη την εποχή.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τα λόγια του Αίλιου Αριστείδη (Publius Aelius Aristides), του Έλληνα ρήτορα του 2ου αιώνα μ.Χ., σύγχρονο της εποχής των Αντωνίνων και του Μάρκου Αυρηλίου. Το έργο του «Εἰς Ῥώμην» είναι ένας από τους σημαντικότερους πανηγυρικούς λόγους για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Εκφωνήθηκε περίπου το 144 μ.Χ., επί αυτοκράτορα Πίου Αντωνίνου, αλλά θεωρείται χαρακτηριστική έκφραση της «χρυσής εποχής» που κορυφώθηκε με τον Μάρκο Αυρήλιo. Το απόσπασμα αυτό για τον Rostovtzeff που ήταν ένας από τους σημαντικότερους Ρώσους ιστορικούς και αρχαιολόγους του 20ού αιώνα, θεωρείται στο έργο του Social and Economic History of the Roman Empire, ως «η καλύτερη συνολική εικόνα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του 2ου αιώνα, η πιο λεπτομερής και πιο πλήρης που έχουμε στη διάθεσή μας, καθώς δεν αποτελεί μόνο έκφραση ειλικρινούς θαυμασμού για το μεγαλείο της αυτοκρατορίας αλλά και ένα αριστούργημα στοχαστικής και βάσιμης πολιτικής ανάλυσης» (1)
Εγκώμιον εις Ρώμην – «Οι πόλεις λάμπουν από ομορφιά και χάρη»
Χαρακτηριστικά λοιπόν αναφέρει ο Αίλιος Αριστείδης: «Σαν σε πανηγύρι η οικουμένη όλη έχει πετάξει πια από πάνω της την παλιά σιδερένια φορεσιά, και ελεύθερη στρέφεται στις χαρούμενες απολαύσεις και στον πολιτισμό. Οι πόλεις ξέχασαν τις παλιές τους διαμάχες, και μόνο μια αντιζηλία έχει απομείνει: ποια θα είναι η πιο ευχάριστη και η πιο όμορφη. Παντού βλέπεις γυμναστήρια, κρήνες, προπύλαια, ναούς, εργαστήρια, δασκάλους και σχολεία. Θα μπορούσε κανείς, χρησιμοποιώντας ιατρική φρασεολογία, να πει ότι η οικουμένη, άρρωστη από γεννησιμιού της, τώρα πια βρήκε την υγεία της. Τα δώρα σου είναι αστείρευτο ποτάμι που κυλά σε όλες τις πόλεις, κι είναι αδύνατο να βρεις ένα τόπο πιο ευνοημένο από άλλον, γιατί η γενναιοδωρία σου μοιράζεται ακριβοδίκαια σε όλους. Οι πόλεις λάμπουν από ομορφιά και χάρη, κι η γης είναι στολισμένη σαν βασιλικός κήπος. Οι καπνοί των μαχών στις πεδιάδες κι οι πυρσοί του πολέμου, ωσάν να τους φύσηξε ο δυνατός αέρας, σκόρπισαν πέρα από στεριά και θάλασσα, κι αντί γι’ αυτά βλέπεις μιαν ανείπωτη ομορφιά, βλέπεις αμέτρητους αθλητικούς αγώνες και παιδιές, και γιορτές που δεν σταματούν ποτέ – θαρρείς και οι γιορτές είναι το άσβεστο ιερό πυρ που μεταφέρεται πότε εδώ και πότε εκεί και πάντα κάπου ανάβει, κι οι άνθρωποι το τιμούν με αξιοσύνη. Μόνοι αξιολύπητοι είναι όσοι ζουν έξω από την επικράτειά σας, όπου κι αν βρίσκονται, και στερούνται τέτοια αγαθά. Και κείνο που άκουγες να το λεν οι πάντες, ότι η γη είναι μάνα και πατρίδα όλων, το επαληθεύσατε εσείς με τον καλύτερο τρόπο. Σήμερα Έλληνες και Βάρβαροι μπορούν ελεύθερα να ταξιδέψουν όπου θέλουν, με χέρια άδεια είτε γεμάτα, από τόπο σε τόπο. Και πάντα να θαρρούν πως βρίσκονται σε πάτριο έδαφος: τις πύλες της Κιλικίας δεν τις φοβάται πια κανείς, μήτε τα στενά περάσματα από την Αραβία στην Αίγυπτο. Κανείς δεν έχει να φοβηθεί άγριες φυλές, δύσβατα βουνά, φαρδιά ποτάμια. Αρκεί να είναι κανείς Ρωμαίος ή υπήκοός σας, και θα νιώσει ασφαλής. Τα λόγια του Ομήρου, «η γη είναι πάντων κοινή», τα κάνατε πραγματικότητα, γιατί τακτοποιήσατε τον κόσμο ολόκληρο, δαμάσατε τα ποτάμια χτίζοντας αμέτρητες γέφυρες, ανοίξατε δρόμους αμαξιτούς μέσα από τα βουνά, γεμίσατε την έρημο με σταθμούς και φυλάκια και εξημερώσατε τον κόσμο όλο με τάξη και μέθοδο.»
Ιατρική – Γαληνός – “Ο άριστος γιατρός είναι φιλόσοφος”
Είναι η ίδια αυτή περίοδος που η ιατρική επιστήμη γνώρισε την ακμή της, μέσα από τον Γαληνό, ο οποίος αποτελούσε από μόνος του μια σχολή ιατρικής και έγραψε το έργο μεταξύ άλλων “Quod optimus medicus sit quoque philosophus” – «Ότι ο άριστος γιατρός είναι και φιλόσοφος». Αυτό το έργο περίπου 20 σελίδων μας μιλάει για τη λογική που χρειάζεται η ιατρική (για σωστή διάγνωση), τη φυσική φιλοσοφία (για την κατανόηση του σώματος), και την ηθική φιλοσοφία (για ενάρετη άσκηση του επαγγέλματος) που ήταν οι θεμέλιοι πυλώνες του Στωικισμού έτσι κι αλλιώς. Μια λογική κρίση, η κατανόηση της φύσης και μια ακλόνητη ηθική βούληση και συμπεριφορά μέσα από τις καθημερινές πράξεις ήταν το ιδανικό του Στωικού. Βλέπουμε λοιπόν ότι όχι μόνο μιλάμε για έναν πολιτισμό σε ακμή την περίοδο του Στωικού Μάρκου Αυρήλιου αλλά και για μια από τις πιο χρυσές εποχές της ανθρώπινης ιστορίας.
Ο Στωικισμός στην Πολιτεία και το Δίκαιο ως “ανθρωπισμός”
Ο Στωικισμός παρείχε σημαντικό ηθικό υπόβαθρο στην πολιτική κουλτούρα της εποχής την περίοδο της Pax Romana («Ρωμαϊκή Ειρήνη»), η οποία εκτείνεται περίπου από το 27 π.Χ. έως το 180 μ.Χ. Όπως αναφέρθηκε ήδη θεωρείται μία από τις πιο σταθερές και ευημερούσες εποχές της αρχαιότητας λόγω της πολιτικής σταθερότητας, της οικονομικής ανάπτυξης, της ασφάλειας των εμπορικών δρόμων και της αποτελεσματικής διοίκησης σε μια τεράστια γεωγραφική έκταση μεταξύ άλλων. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η περίοδος των λεγόμενων «Πέντε Καλών Αυτοκρατόρων» — του Νέρβα, του Τραϊανού, του Αδριανού, του Αντωνίνου Πίου και του Μάρκου Αυρήλιου. Η διακυβέρνησή τους χαρακτηρίστηκε από ομαλές μεταβιβάσεις εξουσίας, σεβασμό στους νόμους και μέριμνα για τη δημόσια διοίκηση. Για τον ιστορικό Εδουάρδο Γίββων, η εποχή αυτή υπήρξε τόσο επιτυχημένη ώστε έγραψε στο έργο του, “Η άνοδος και η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας” ότι, αν κάποιος καλούνταν να υποδείξει την πιο ευτυχισμένη και ευημερούσα περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας, θα επέλεγε τα χρόνια από τον θάνατο του Δομιτιανού έως την άνοδο του Κομμόδου, δηλαδή ακριβώς την εποχή των Πέντε “Καλών” Αυτοκρατόρων.
Η επιτυχία αυτής της περιόδου συνδέεται συχνά με την ισχυρή επιρροή του Στωικισμού στη ρωμαϊκή πολιτική και πνευματική ζωή. Ο Στωικισμός, που είχε αναπτυχθεί αρχικά στον ελληνικό κόσμο, βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στη Ρώμη και μέσω φιλοσόφων όπως ο Σενέκας και ο Επίκτητος. Οι Στωικοί θεωρούσαν ότι όλοι οι άνθρωποι αποτελούν μέλη μιας κοινής παγκόσμιας κοινότητας και ότι η εξουσία οφείλει να ασκείται με δικαιοσύνη, αυτοσυγκράτηση και αίσθηση ευθύνης. Στα “Εις Εαυτόν”, ο Μάρκος Αυρήλιος παρουσιάζει την εξουσία ως καθήκον απέναντι στο σύνολο και όχι ως προσωπικό προνόμιο, εκφράζοντας με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το Στωικό ιδεώδες της διακυβέρνησης.
Αν και η σταθερότητα της Pax Romana οφειλόταν σε πολλούς παράγοντες — στρατιωτικούς, διοικητικούς και οικονομικούς — η στωική φιλοσοφία προσέφερε ένα σημαντικό ηθικό υπόβαθρο για την πολιτική κουλτούρα της εποχής και το ιδεώδες της ενάρετης διακυβέρνησης. Αυτή η ορθολογιστική περίοδος, στηριγμένη στην ηθική είναι που συνέβαλε στη διαμόρφωση ορισμένων από τις σημαντικότερες αρχές του ρωμαϊκού δικαίου, ιδίως της έννοιας του φυσικού δικαίου (ius naturale).
Ο Ρωμαίος πολιτικός και φιλόσοφος Κικέρων, επηρεασμένος έντονα από τον στωικισμό, διατύπωσε την άποψη ότι υπάρχει ένας «αληθινός νόμος», σύμφωνος με τη φύση και τη λογική, ο οποίος είναι κοινός για όλους τους ανθρώπους πέραν από καταγωγή, γλώσσα ή κοινωνική θέση. Η ιδέα αυτή επηρέασε μεταγενέστερους Ρωμαίους νομικούς και συνέβαλε στην ανάπτυξη του φυσικού δικαίου, δηλαδή της αντίληψης ότι ορισμένα δικαιώματα και αρχές δικαιοσύνης είναι καθολικά και δεν εξαρτώνται από τις αποφάσεις ενός ηγεμόνα ή μιας πόλης. Η ιδέα αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τη Ρώμη, η οποία κυβερνούσε λαούς από τρεις ηπείρους και χρειαζόταν μια πιο οικουμενική αντίληψη δικαιοσύνης από εκείνη των παραδοσιακών πόλεων-κρατών.
Η επίδραση αυτή έγινε ιδιαίτερα εμφανής κατά τη διάρκεια της Pax Romana, όταν η Ρώμη επιδίωξε να εφαρμόσει ένα σχετικά ενιαίο νομικό σύστημα σε εκατομμύρια ανθρώπους διαφορετικών εθνοτήτων. Οι έννοιες της ισότητας ενώπιον του νόμου, της κοινής ανθρώπινης φύσης και της οικουμενικής δικαιοσύνης, που προέρχονταν σε μεγάλο βαθμό από τη στωική φιλοσοφία, αποτέλεσαν θεμέλια του ρωμαϊκού δικαίου. Πολλοί ιστορικοί του δικαίου θεωρούν ότι μέσω της Ρώμης οι στωικές ιδέες πέρασαν αργότερα στη χριστιανική πολιτική σκέψη, στη θεωρία των φυσικών δικαιωμάτων και τελικά στα σύγχρονα συνταγματικά κράτη.
Γι’ αυτό, η ιδέα ότι όλοι οι άνθρωποι συμμετέχουν στην ίδια λογική φύση οδήγησε στην ανάπτυξη του φυσικού δικαίου αλλά και η ίδια η Στωική αντίληψη της οικουμενικής ανθρώπινης κοινότητας ή αλλιώς ο πολίτης του κόσμου συνέβαλε στην ανάπτυξη του δικαίου των εθνών.
Εάν η φιλοσοφία μπόρεσε λοιπόν να θέσει κάποιους σπόρους που έδωσαν καρπούς την εποχή της Αρχαίας Ρώμης είναι δική μας ευθύνη σήμερα να τους βρούμε και να τους φέρουμε στο Φως, όχι για να προβάλουμε ξανά αρχαίους πολιτισμούς λησμονώντας τους, αλλά για να μπορέσει ο δρόμος μας να φωτιστεί από αξίες και ιδανικά που είναι πάντα επίκαιρα και να μπορέσουμε να φέρουμε μαζί μας κάτι από το “αιώνιο” παρόν της αναζήτησης της σοφίας.
Πηγές:
- Τα εις εαυτόν, Μάρκος Αυρήλιος, Εκδόσεις Θυραθέν (1)
- Η άνοδος και η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Εδουάρδος Γίββων
- Ulpian, Natural law and Stoic influence, Tony Honoré, https://brill.com/view/journals/lega/78/1-2/article-p199_9.xml
- Γαληνός – Quod optimus medicus sit quoque philosophus