Τα Ελευσίνια Μυστήρια

Γνώρισε τα βιβλία των Εκδόσεών Νέα Ακρόπολη

Ο θεσμός των Μυστηρίων, σε όλες τις χώρες που αναπτύχθηκε, είχε ως σκοπό την ένωση του ανθρώπου με τον εαυτό του και με το Σύμπαν. Βασικές διδασκαλίες των μυστηρίων, σε κάθε γωνιά του πλανήτη, ήταν η διττή φύση του ανθρώπου, με το πνευματικό και το ζωικό της μέρος, η πίστη στην αθανασία της ψυχής, η αντίληψη της πνευματικής εξέλιξης και ολοκλήρωσης μέσα στις διάφορες ενσαρκώσεις και η διαδικασία της κάθαρσης και του εξαγνισμού, μέσα από ειδικές τελετουργίες και μέσω της καθημερινής αυτοπαρατήρησης και διόρθωσης του εαυτού. Χαρακτηριστική είναι άλλωστε και η Δελφική ρήση: «Γνώρισε τον εαυτό σου και θα γνωρίσεις το Σύμπαν και τους Θεούς».

Ορφική καταγωγή

Τα Ελευσίνια Μυστήρια, όπως και όλα τα ελληνικά μυστήρια γενικότερα, έχουν την καταγωγή τους στον μυθικό Ορφέα. Το όνομα του σημαίνει «αυτός που γιατρεύει με φως». Ο Ορφέας, λέει ο μύθος, αφού πρώτα μυήθηκε στην Αίγυπτο, γύρισε στην Ελλάδα και καθιέρωσε στη Θράκη τη βασιλεία του Διός και στους Δελφούς του Απόλλωνα, συγχωνεύοντας τη θρησκεία του Δία και του Διονύσου, ενώ έβαλε και τις βάσεις του Αμφικτιονικού Συνεδρίου, το οποίο υπήρξε η κοινοτική ενότητα της Ελλάδας.

Ιστορία των Ελευσίνιων Μυστηρίων

Η Ελευσίνα κτίστηκε περίπου το 2.000 π.Χ. και κατά την ακμή της μυκηναϊκής περιόδου εξελίχθηκε σε ισχυρή οργανωμένη πόλη με δημόσια κτήρια και ιερό. Από αμνημονεύτων χρόνων είχε έρθει από την Αίγυπτο η λατρεία της Ίσιδας στον ήρεμο όρμο της Ελευσίνας και την τελούσαν στο όνομα της Δήμητρας ή της Παγκόσμιας Μητέρας. Έκτοτε η Ελευσίνα έμεινε μυητικό κέντρο. Οι ιερείς της Ελευσίνας δίδασκαν την εσωτερική διδασκαλία που τους μεταδόθηκε από την Αίγυπτο.

Χρησιμοποίησαν την έλξη των αισθήσεων, το μεγαλείο των τελετών και τη γοητεία της τέχνης για να εισαγάγουν την ψυχή σε μια καλύτερη ζωή και το πνεύμα στην κατανόηση των μεγάλων αληθειών. Πουθενά αλλού τα Μυστήρια δεν πήραν τόσο ανθρώπινη μορφή, τόσο χρώμα και τόση ζωντάνια.

Κατά τον 6^ο αιώνα, ο μυημένος στα Αιγυπτιακά Μυστήρια, Σόλων, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση των ελευσίνιων ιερών. Τον 5^ο αιώνα, την εποχή του Περικλή, κάθε πέντε χρόνια τελούνταν στην Ελευσίνα τα Μεγάλα Μυστήρια και μυούνταν σε αυτά περίπου 3.000 άνθρωποι κάθε φορά, με μόνες προϋποθέσεις τον ενάρετο βίο και τη γνώση της ελληνικής γλώσσας.

Το 170 μ.Χ. οι Σαρμάτες κατέστρεψαν τον Ναό της Δήμητρας, ο οποίος όμως ανοικοδομήθηκε από τον Μάρκο Αυρήλιο, που μυήθηκε και ο ίδιος στα Μυστήρια. Ο θεσμός των Μυστηρίων τελείωσε με το σχετικό διάταγμα του αυτοκράτορα Θεοδόσιου, το 395 μ.Χ.

Μικρά Μυστήρια

Τα Μικρά Μυστήρια ετελούντο στο Ναό της Δήμητρας, στο ιερό άλσος της Άγρας κάθε χρόνο τον μήνα Ανθεστηρίωνα (δηλαδή τέλη Φλεβάρη και αρχές Μάρτη). Οι υποψήφιοι, που είχαν αποδείξει την μόρφωση και την εντιμότητά τους, γίνονταν δεκτοί στον κλειστό περίβολο από τον Ιερέα της Ελευσίνας. Αυτός ήταν ο διάμεσος, ο οδηγός, ο εξηγητής των μυστηρίων. Οδηγούσε όσους επρόκειτο να μυηθούν σε έναν μικρό ναό με ιωνική κιονοστοιχία αφιερωμένο στην Κόρη, τη μεγάλη παρθένα Περσεφόνη. Το χαριτωμένο ιερό ήταν κρυμμένο στο βάθος μια ήρεμης κοιλάδας στο μέσο ενός ιερού άλσους ανάμεσα σε ήρεμα πουρνάρια και λεύκες.

Πριν την τελετή υπήρχε βάπτισμα και καθαρμός, πλένονταν δηλαδή οι υποψήφιοι στα νερά του Ιλισού και κατόπιν φορούσαν μια νέα καθαρή λευκή ενδυμασία. Περνούσαν τις επόμενες μέρες με καθαρμούς, νηστείες, προσευχές και οδηγίες και έρχονταν σε επαφή με συμβολικούς μύθους καθώς και με διδασκαλίες σχετικές με τη μεταθανάτια ζωή. Το βράδυ της τελευταίας μέρας οι νεοφώτιστοι συγκεντρώνονταν στο ιερότερο μέρος του άλσους για να παραστούν στα δρώμενα της αρπαγής της Περσεφόνης.

Στόχος των Μικρών Μυστηρίων ήταν η κατάκτηση του ψυχοσωματικού επιπέδου και ο έλεγχος των επιθυμιών.

Μεγάλα Μυστήρια

Οι πιο λαμπρές τελετές, όπου λάμβαναν μέρος οι μυημένοι των Μικρών Μυστηρίων, τελούνταν στην Ελευσίνα κάθε πέντε χρόνια, τον μήνα Βοηδρομιώνα (τέλη Σεπτεμβρίου και αρχές Οκτωβρίου) και διαρκούσαν εννέα ημέρες. Οι υποψήφιοι καθαρίζονταν στα νερά του Ιλισού από μιάσματα με τη βοήθεια ειδικού ιερέα που αποκαλούνταν «Υδρανός» και έπειτα καλούνταν να ορκιστούν, με ποινή θανάτου, ότι δεν θα αποκάλυπταν τίποτε από όσα θα έβλεπαν.

Η πρώτη ημέρα της μύησης λεγόταν «Αγυρμός», που σημαίνει συγκέντρωση και οι υποψήφιοι συγκεντρώνονταν στην Ποικίλη Στοά των Αθηνών ώστε να γίνει η τελική επιλογή όσων θα συνέχιζαν.

Η δεύτερη ημέρα λεγόταν «Αλαδαι Μύσται». Γίνονταν πομπή προς τη θάλασσα και τελετουργικοί καθαρμοί στα νερά του Φαλήρου. Μαζί του ο κάθε μύστης είχε ένα γουρούνι, ως σύμβολο του γήινου και βέβηλου εαυτού του, όπου εντέλει το θυσίαζε τελετουργικά.

Την τρίτη ημέρα καθιερωνόταν απόλυτη νηστεία και άρχιζε η χορήγηση του περίφημου ποτού «Κυκεών», αποτελούμενο από νερό, μέλι, δυόσμο και βότανα. Η νηστεία σταματούσε το βράδυ όπου έτρωγαν λίγα «ιερά τρόφιμα».

Την τέταρτη ημέρα, τελούνταν δημόσιες λιτανείες για τους θεατές, γίνονταν θυσίες στις θεότητες της Ελευσίνας και χορεύονταν ιερατικοί κυκλικοί χοροί, ενώ οι μύστες παρέμεναν στον ναό, διδασκόμενοι και προετοιμαζόμενοι με διαλογισμό για την μύηση.

Η πέμπτη ημέρα λεγόταν «Λαμπαδηοφορία» και οι μυημένοι, με πυρσό στο χέρι, σχημάτιζαν την ιερή πομπή, όπου με επικεφαλής τον «Δαδούχο» μετέφεραν τα ιερά αντικείμενα από την Αθήνα μέσω της Ιεράς Οδού μέχρι τον Ναό της Θεάς Δήμητρας στην Ελευσίνα. Η πομπή συμβολίζει την περιπλάνηση της θεάς Δήμητρας για να βρει την κόρη της Περσεφόνη.

Η έκτη ημέρα, η λεγόμενη «Ίακχος», ήταν αφιερωμένη στον Ίακχο με τη μεταφορά του αγάλματός του από τον Κεραμικό στην Ελευσίνα μέσω της Ιεράς Οδού. Ο ερχομός του ανήγγελλε την μεγάλη αναγέννηση, γιατί παρίστανε το θεϊκό πνεύμα που διαπερνά τα πάντα, τον αναγεννητή των ψυχών, τον διάμεσο μεταξύ γης και ουρανού.

Παράλληλα ήταν ημέρα νηστείας, περισυλλογής και προσφοράς για τους υποψηφίους.

Το ίδιο βράδυ ακολουθούσε η «Ιερά Νυξ» κατά την οποία λάμβαναν χώρα τα «Δρώμενα», δηλαδή αναπαραστάσεις τρομερών γεγονότων που σκόπευαν να συγκλονίσουν τους υποψήφιους και να τους αλλάξουν τον τρόπο θέασης της ζωής, τα «Λεγόμενα», που ήταν αφήγηση γεγονότων σχετικά με τα «Δρώμενα» όπως ο μύθος της Περσεφόνης και τα «Δεικνύμενα», που ήταν επίδειξη συμβόλων και ιερών αντικειμένων, όπως το Στάχυ, από τον Ιεροφάντη μέσα σε άπλετο φως.

Την έβδομη ημέρα λάμβανε χώρα η ύψιστη τελετή των Ελευσίνιων, η «Εποπτεία» ενώ η όγδοη ημέρα ήταν αφιερωμένη στους νεκρούς με σπονδές και εορταστικές εκδηλώσεις.

Τέλος, την ένατη ημέρα οι μυημένοι πλέον έδιναν τους όρκους τους για ζωή ενάρετη και σύμφωνη με το πνεύμα της πρόσφατης εμπειρίας τους και επέστρεφαν στους τόπους καταγωγής τους. Στόχος των Μεγάλων Μυστηρίων ήταν η κατάκτηση του πνευματικού επιπέδου και ο έλεγχος του νου.

Μύθοι των Μυστηρίων

Ο πυρήνας της λατρείας στην Ελευσίνα ήταν ο μύθος της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Ο μύθος λέει ότι ο Πλούτωνας έκλεψε την Περσεφόνη την στιγμή που έκοβε το άνθος του ναρκίσσου, προκειμένου να την κάνει γυναίκα του. Παρά τις προσπάθειες της μητέρας της, Δήμητρας, δεν απελευθερώθηκε ποτέ τελείως, με αποτέλεσμα να περνά την μισή της ζωή στον κάτω κόσμο και την άλλη μισή στον επάνω, γεννώντας με αυτόν τον τρόπο τον κύκλο των εποχών του έτους.

Ο μύθος συμβολίζει την ιστορία της ψυχής, την κάθοδο της στην ύλη, τους πόνους της στα ερέβη της λησμονιάς και τέλος την ανάστασή της και την άνοδό της στην ουράνια ζωή. Με άλλα λόγια, είναι το δράμα της πτώσης και της λύτρωσης στην ελληνική του μορφή.

Ο θεσμός των Ελευσίνιων Μυστηρίων ήταν ένας σημαντικότατος θεσμός στη διαμόρφωση του ελληνικού πολιτισμού. Κατά τη μυθολογία η Θεά Δήμητρα ήταν αυτή που πρόσφερε την γονιμότητα των αγρών, τον εξευγενισμό της ανθρώπινης ζωής και τα πολιτιστικά δώρα που νίκησαν τη ζωώδη φύση του ανθρώπου. Αλλά και κατά την ιστορία και την ανθρωπολογία ο θεσμός των Ελευσίνιων ήταν σημαντικότατος μιας και θεωρείται κέντρο διαμόρφωσης πολιτικών ηγετών και φιλοσόφων. Οι σπουδαιότεροι άνθρωποι της αρχαιότητας, όπως για παράδειγμα οι Σόλων, Πλάτωνας, Σοφοκλής, Αισχύλος, Περικλής, Αδριανός, Κικέρων, Επίκτητος και Μάρκος Αυρήλιος, ήταν μυημένοι στα Ελευσίνια Μυστήρια και διαμόρφωσαν σημαντικά τον ελληνικό αλλά και τον ρωμαϊκό πολιτισμό, με τις εμπειρίες που αποκόμισαν από αυτά.

Βιβλιογραφία:

Μεγάλοι Μύστες – Ε. Schure – Εκδόσεις Ιάμβλιχος
Ελληνικά Μυστήρια (Ελευσίνια, Καβείρια, Ορφικά) – Kerenyi, Otto, Wili, Schmitt – Εκδόσεις Ιάμβλιχος
Η μυστική ιστορία του τεκτονισμού – C.W. Leadbeater – Εκδόσεις Τετρακτύς
Ορφική φιλοσοφία – Harrison – Εκδόσεις Ιάμβλιχος
Αρχαία Μυστήρια – H. P. Blavatsky – Εκδόσεις Ιάμβλιχος
Μυστηριακές θρησκείες του αρχαίου κόσμου – J. Godwin – Εκδόσεις Καρδαμίτσας
Περιοδικό Φιλοσοφική Λίθος (τεύχος 171)