Η αρχαιοαστρονομία είναι ένας διεθνώς καθιερωμένος διεπιστημονικός κλάδος, που προέρχεται από τα επιστημονικά πεδία της αρχαιολογίας, της ιστορίας, της ιστορίας της αστρονομίας, της αστρονομίας, της γεωδαισίας και της τοπογραφίας. Ο ρόλος της εστιάζεται στην επίδραση των αστρονομικών γνώσεων στους αρχαίους πολιτισμούς, τον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρέασε τις κοινωνίες τους, αλλά και τις αστρονομικές γνώσεις και τις πεποιθήσεις των αρχαίων λαών σχετικά με τον ουρανό, τα ουράνια σώματα, τις κινήσεις τους και τη δημιουργία του σύμπαντος.

Πιο συγκεκριμένα, η αρχαιοαστρονομία μελετά:

α) Τον ρόλο της αστρονομίας στην καθημερινή ζωή: Πώς χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι λαοί την παρατήρηση του ουρανού, για τον προσδιορισμό του χρόνου, την κατασκευή των ημερολογίων, την οργάνωση των γεωργικών εργασιών (σπορά, συγκομιδή), τη ναυσιπλοΐα και τον προσανατολισμό.

β) Τον αστρονομικό προσανατολισμό των μνημείων: Πολλά αρχαία κτίσματα, όπως ναοί, τάφοι και μεγαλιθικά μνημεία είναι προσανατολισμένα με βάση ουράνια φαινόμενα, όπως για παράδειγμα η ανατολή του Ήλιου ή της Σελήνης κατά τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες.

γ) Τη σχέση της αστρονομίας με την εκάστοτε μυθολογία και θρησκεία: Με ποιον τρόπο οι αστρονομικές παρατηρήσεις ενσωματώθηκαν στις κοσμολογικές τους πεποιθήσεις και πώς τα ουράνια σώματα συνδέθηκαν με θεότητες και μύθους.

δ) Η αρχαιοαστρονομία μπορεί να αξιοποιεί ποικίλα εργαλεία, όπως η αρχαιολογική έρευνα, η μελέτη αρχαίων κειμένων, η γεωδαισία, η τοπογραφία και σύγχρονα αστρονομικά λογισμικά για την αναπαράσταση του αρχαίου ουρανού. Μέσα στα πλαίσια αυτών των μελετών ο κατάλογος με τα μνημεία που ερευνώνται είναι μεγάλος και σίγουρα δεν μπορεί να παρουσιαστεί εκτενώς σ’ ένα μόνο άρθρο. Όμως μπορούμε να αναφέρουμε συνοπτικά κάποια από τα πιο γνωστά παραδείγματα που μελετά η Αρχαιοαστρονομία παρακάτω:

ΜΕΓΑΛΙΘΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

Στόουνχεντζ (Stonehenge), Αγγλία: Είναι από τα πιο διάσημα παραδείγματα. Έχει προταθεί πως η διάταξη των λίθων του είναι ευθυγραμμισμένη με την ανατολή του Ήλιου κατά το θερινό ηλιοστάσιο, αλλά και με το χειμερινό, γεγονός που υποδηλώνει τη χρήση του ως αστρονομικό παρατηρητήριο ή τελετουργικό χώρο. Επίσης, έχουν βρεθεί ενδείξεις για τη σύνδεσή του με τις κινήσεις της Σελήνης.

Μεγαλιθικά μνημεία του Καρνάκ (Carnac), Γαλλία: Οι χιλιάδες μεγαλιθικές στήλες (μενίρ) που βρίσκονται στην περιοχή σχηματίζουν γραμμές και κύκλους. Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι ορισμένες από αυτές τις διατάξεις έχουν αστρονομική ευθυγράμμιση, πιθανότατα για τη μέτρηση του χρόνου και την παρακολούθηση των εποχών.

Νιουγκρέιντζ (Newgrange), Ιρλανδία: Αυτός ο τύμβος είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα. Έχει μια στενή είσοδο που επιτρέπει στο φως του Ήλιου να διαπεράσει έναν μακρύ διάδρομο και να φωτίσει τον κεντρικό θάλαμο μόνο κατά την ανατολή του ηλίου του χειμερινού ηλιοστασίου.

Επίσης, μεγαλιθικά μνημεία που μελετώνται από την αρχαιοαστρονομία υπάρχουν και στην Ελλάδα, όπως τα Δρακόσπιτα της Εύβοιας. Έρευνες έχουν δείξει ότι ο μεγάλος άξονας του Δρακόσπιτου της Όχης ενδεχομένως να είναι ευθυγραμμισμένος με την ανατολή του αστέρα Σείριου γύρω στο 1100 π.Χ.

Το Γκιομπεκλί Τεπέ (Göbekli Tepe), Περιοχή Ανατολίας στην Τουρκία: Ορισμένοι ερευνητές, υποστηρίζουν ότι οι κυκλικές δομές του (με τους μεγαλίθους σε σχήμα Τ) λειτουργούσαν ως παρατηρητήρια αστερισμών. Είναι ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους στον κόσμο, γνωστός για τους αρχαιότερους μεγαλιθικούς ναούς, που χρονολογούνται περίπου πριν από 11.500 χρόνια…

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ

ΑΡΧΑΙΑ ΑΜΕΡΙΚΗ

Ο αρχαιολογικός χώρος του Τσαβίν ντε Χουάνταρ (chavin de huantar), στο Περού, που χρονολογείται περίπου από το 1.100 – 900 π.Χ., θεωρείται ένα σημαντικό τελετουργικό και θρησκευτικό κέντρο. Οι μελέτες της αρχαιοαστρονομίας υποδηλώνουν ότι η ακριβής τοποθεσία του μνημείου στο υψόμετρο των Άνδεων μόνο τυχαία δεν ήταν, αλλά σχετιζόταν με τις ουράνιες κινήσεις. Ένα σημαντικό στοιχείο υπάρχει στην τετράγωνη πλατεία, που βρίσκεται μπροστά από τον ναό του Ελ Καστίγιο. Εκεί βρίσκεται η πέτρα-βωμός των επτά οπών (το Choque Chinchay). Οι ερευνητές έχουν συσχετίσει τη διάταξη αυτών των επτά κοιλοτήτων με το αστρικό σμήνος των Πλειάδων. Οι Πλειάδες ήταν και εξακολουθούν να είναι ένας κρίσιμος αστρονομικός δείκτης στις Άνδεις για τον καθορισμό του γεωργικού ημερολογίου (πότε πρέπει να γίνει η φύτευση και η συγκομιδή). Πιστεύεται ότι οι κοιλότητες ίσως γέμιζαν με νερό, το οποίο λειτουργούσε ως καθρέφτης, επιτρέποντας στους ιερείς να παρατηρούν τη νυχτερινή αντανάκλαση των Πλειάδων σε συγκεκριμένες χρονικές στιγμές. Επιπλέον, η τέχνη του πολιτισμού Τσαβίν, με τις περίπλοκες απεικονίσεις ανθρωπόμορφων και ζωόμορφων θεοτήτων, όπως ιαγουάροι και αετοί, αντικατοπτρίζει μια κοσμοθεωρία που συνέδεε τον επίγειο, τον ουράνιο και τον κάτω κόσμο. Αυτό δείχνει μια βαθιά πνευματική σύνδεση με τη φύση και το σύμπαν, η οποία είναι κεντρική στην αρχαιοαστρονομία.

Ίνκας: Οι Ίνκας είχαν μια βαθιά σύνδεση με τον ήλιο, τον οποίο θεωρούσαν θεό τους. Πολλές από τις κατασκευές τους, όπως το περίφημο Μάτσου Πίτσου, είναι ευθυγραμμισμένες με αστρονομικά φαινόμενα, όπως η ανατολή και η δύση του ήλιου στα ηλιοστάσια και τις ισημερίες. Επίσης, χρησιμοποιούσαν την αστρονομία για να οργανώσουν το ημερολόγιό τους και τις αγροτικές τους δραστηριότητες.

Μάγια: Οι Μάγια είναι γνωστοί για τις εξαιρετικά ακριβείς αστρονομικές τους παρατηρήσεις και τα περίπλοκα ημερολόγιά τους. Στην Τσιτσέν Ιτζά, το κτίριο «Ελ Καρακόλ» λειτουργούσε ως αστρονομικό παρατηρητήριο, ειδικά για την παρακολούθηση της κίνησης του πλανήτη Αφροδίτη που συνδέεται με τη θρησκεία τους και συγκεκριμένες γιορτές.

Αζτέκοι: Οι Αζτέκοι ανέπτυξαν επίσης ένα ημερολογιακό σύστημα βασισμένο σε αστρονομικές παρατηρήσεις. Παραδείγματα αρχαιοαστρονομίας βρίσκονται σε κτίσματα όπως η Πυραμίδα του Ήλιου στην Τεοτιχουακάν (Η πόλη είναι παγκοσμίως γνωστή για τις τεράστιες πυραμίδες της, όπως η Πυραμίδα του Ήλιου και η Πυραμίδα της Σελήνης, οι οποίες δεσπόζουν στη Λεωφόρο των Νεκρών) με παρόμοιες αστρονομικές ευθυγραμμίσεις, κι όπως επίσης ο μεγάλος ναός Templo Mayor στην Τενοτστιτλάν, που είναι ευθυγραμμισμένος με τη δύση του ήλιου σε συγκεκριμένες ημερομηνίες που σχετίζονται με το ημερολόγιό τους.

ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ

Ο μεγάλος ναός του Ραμσή Β’ στο Αμπού Σιμπέλ σχετίζεται άμεσα με θέματα της Αρχαιοαστρονομίας, καθώς είναι ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα σκόπιμης αστρονομικής ευθυγράμμισης στην αρχαία Αίγυπτο. Το βασικό αρχαιοαστρονομικό στοιχείο του ναού είναι το φαινόμενο του ηλιακού φωτισμού, συχνά αναφερόμενο ως «Θαύμα του Ήλιου».

Ο Ηλιακός Προσανατολισμός: Ο ναός είναι χτισμένος, έτσι ώστε ο ήλιος να διεισδύει στο ιερό του, διασχίζοντας μια αίθουσα μήκους 60 μέτρων, και να φωτίζει τα αγάλματα των θεοτήτων που βρίσκονται στο βάθος. Αυτό το φαινόμενο συμβαίνει μόνο δύο φορές τον χρόνο (περίπου στις 20 Φεβρουαρίου και 20 Οκτωβρίου). Αυτές οι ημερομηνίες πιστεύεται ότι αντιστοιχούσαν: α) Στην ημερομηνία γέννησης του Ραμσή Β’ ή β) την ημερομηνία που ανέβηκε στον θρόνο, ως Φαραώ. Η θεϊκή Τετραρχία: Το φως του ήλιου φωτίζει διαδοχικά τα αγάλματα του Ραμσή Β’ (ως θεοποιημένου φαραώ) και των θεών Άμμων-Ρα και Ρα-Χαράχτι. Το τέταρτο άγαλμα, αυτό του θεού του σκότους Φθα, παραμένει πάντα στο σκοτάδι, κάτι που θεωρείται σκόπιμη λεπτομέρεια, καθώς ο Φθα ήταν συνδεδεμένος με τον κάτω κόσμο. Αυτή η ακριβής και σκόπιμη ευθυγράμμιση καταδεικνύει τη βαθιά αστρονομική γνώση των αρχαίων Αιγυπτίων και τον τρόπο με τον οποίο ενσωμάτωναν τις ουράνιες κινήσεις στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και τη θρησκευτική τους λατρεία.

Η Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας αποτελεί ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου και από τα πιο εκτενώς μελετημένα μνημεία και από την Αρχαιοαστρονομία. Οι τέσσερις πλευρές της Μεγάλης Πυραμίδας είναι ευθυγραμμισμένες με εξαιρετική ακρίβεια στους τέσσερις κύριους άξονες (Βορράς, Νότος, Ανατολή, Δύση). Αυτό υποδηλώνει ότι οι κατασκευαστές είχαν προηγμένες μεθόδους αστρονομικού προσανατολισμού, πιθανότατα χρησιμοποιώντας την παρατήρηση των αστεριών. Η συσχέτιση των τριών πυραμίδων της Γκίζας με τον Ωρίωνα είναι μία από τις πιο γνωστές αρχαιοαστρονομικές διατυπώσεις, που προτάθηκαν τα τελευταία χρόνια. Η έρευνα αυτή υποστηρίζει πως η διάταξη των τριών μεγάλων Πυραμίδων στη Γκίζα (Χέοπα, Χεφρήνου, Μυκερίνου) στον επίγειο χώρο αντικατοπτρίζει τη διάταξη των τριών κεντρικών αστεριών της Ζώνης του Ωρίωνα (Alnitak, Alnilam, Mintaka), όπως αυτά φαίνονταν περίπου το 10.500 π.Χ. ή περίπου το 2500 π.Χ.

Οι Δίοδοι Αερισμού της Μεγάλης Πυραμίδας: Οι τέσσερις στενές δίοδοι που ξεκινούν από τον Θάλαμο του Βασιλιά και τον Θάλαμο της Βασίλισσας στη Μεγάλη Πυραμίδα πιστεύεται ότι είχαν αστρονομικό σκοπό. Ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι αυτές οι δίοδοι ευθυγραμμίζονταν με συγκεκριμένα, σημαντικά αστέρια κατά την εποχή της κατασκευής: Οι δύο Βόρειες δίοδοι έδειχναν στον Πολικό Αστέρα (Thuban), ο οποίος ήταν τότε ο Πόλος, ή τον α του αστερισμού της Μεγάλης Άρκτου. Οι δύο Νότιες δίοδοι έδειχναν στον αστερισμό του Ωρίωνα και στον αστέρα Σείριο). Συνεπώς, οι Πυραμίδες της Γκίζας είναι ένα πρωταρχικό θέμα έρευνας για την αρχαιοαστρονομία, υποδεικνύοντας ότι οι Αιγύπτιοι μηχανικοί και ιερείς είχαν ενσωματώσει βαθιά κοσμολογικά και αστρονομικά νοήματα στην κατασκευή των μνημείων τους.

Ναός του Καρνάκ (Λούξορ) Ο τεράστιος ναός του Καρνάκ είναι ένα από τα πιο σημαντικά αστρονομικά μνημεία: Ο κύριος άξονας του ναού, αφιερωμένος στον θεό Άμμωνα-Ρα (τον θεό Ήλιο), είναι ευθυγραμμισμένος με την ανατολή του Ήλιου κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο. Αυτή η ακριβής ευθυγράμμιση δείχνει τον κεντρικό ρόλο του ηλιακού κύκλου στη λατρεία των αρχαίων Αιγυπτίων.

Ναός του Λούξορ Ο ναός αυτός συνδέεται με τον ναό του Καρνάκ, μέσω της Λεωφόρου των Σφιγγών και εμφανίζει επίσης αστρονομικά στοιχεία: Ο προσανατολισμός του συνδέεται όχι μόνο με τον κύκλο του Ήλιου αλλά και με τον άξονα του ποταμού Νείλου, ο οποίος ήταν κεντρικός στην αιγυπτιακή ζωή και κοσμοθεωρία.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Παρθενώνας: Έχει προταθεί πως ο κύριος (διαμήκης) άξονας του Παρθενώνα ήταν ευθυγραμμισμένος με την ανατολή του Ήλιου κατά την ημέρα των Μεγάλων Παναθηναίων (της κύριας γιορτής προς τιμήν της θεάς Αθηνάς, στην οποία ήταν αφιερωμένος ο ναός). Ο σκοπός μιας τέτοιας ευθυγράμμισης θα ήταν να επιτρέψει στις ακτίνες του ανατέλλοντος Ήλιου, στην επίσημη ημέρα της γιορτής, να διεισδύσουν στο εσωτερικό του ναού (στον σηκό) και να φωτίσουν συμβολικά το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς.

Ο Ναός του Ηφαίστου (Θησείο): Υπάρχουν ενδείξεις εξαιρετικά συμμετρικής τοποθέτησης σε σχέση με τον Παρθενώνα και πιθανός αστρονομικός προσανατολισμός. Ο ναός είναι προσανατολισμένος κατά τη διεύθυνση Ανατολή – Δύση, με την είσοδο στην ανατολική πλευρά, όπως οι περισσότεροι ελληνικοί ναοί. Η ακριβής του ευθυγράμμιση σχετίζεται με την ανατολή του Ήλιου κατά την ημέρα αφιερωμένη στη θεότητα του ναού, τ ον Ήφαιστο.

Ο Ναός του Επικούρειου Απόλλωνα στις Βάσσες: Είναι ένα μοναδικό και εξαιρετικά σημαντικό μνημείο (το πρώτο ελληνικό μνημείο που εντάχθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1986). Η αρχαιοαστρονομία παίζει κεντρικό ρόλο στην ερμηνεία μιας από τις μεγαλύτερες ιδιαιτερότητες του ναού: τον ασυνήθιστο προσανατολισμό του. Ενώ οι περισσότεροι αρχαίοι ελληνικοί ναοί είναι προσανατολισμένοι από την Ανατολή προς τη Δύση (Α-Δ), ο Ναός του Επικούρειου Απόλλωνα έχει προσανατολισμό από Βορρά προς Νότο (Β-Ν), με την είσοδο στη βόρεια πλευρά.

Εν κατακλείδι, η επίδραση της αρχαιοαστρονομίας είναι σημαντική στο να μπορέσει να ερμηνεύσει και να μας παρουσιάσει κάποιες από τις χαμένες γνώσεις των αρχαίων πολιτισμών. Όλα αυτά τα μνημεία δείχνουν πως ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με τη θρησκεία, την αρχιτεκτονική και την πολιτική. Η αρχαιοαστρονομία αναδεικνύει ακόμα την υψηλή μαθηματική και αστρονομική γνώση των αρχαίων, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τα μνημεία ως ημερολόγια, παρατηρητήρια και αναπαραστάσεις του κόσμου τους. Επίσης, μας παρουσιάζει την ιερή σχέση μεταξύ του ορατού (τις αρχιτεκτονικές κατασκευές) και του αόρατου (του θείου, των θεοτήτων και των ουράνιων φαινομένων), εξηγώντας πως το φως και η σκιά μετατρέπονταν σε θρησκευτικές γιορτές με εσωτερικά μηνύματα και τελετουργίες. Τέλος, η αρχαιοαστρονομία συνεισφέρει στο να μετατρέπει τις πέτρινες κατασκευές των αρχαίων πολιτισμών σε ζωντανά αρχεία της ανθρώπινης πορείας και εξέλιξης. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η ανεκτίμητη παγκόσμια κληρονομιά μας με μια νέα διάσταση, κυρίως για τις έννοιες του «ιερού» και του «κοσμικού», ως δείκτες ενός παγκόσμιου πνεύματος, που αναζητά την τάξη και την αρμονία ανάμεσα στη Γη και τον Ουρανό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

• Mysteries and Discoveries of Archaeoastronomy: From Giza to Easter Island Giulio Magli Εκδόσεις Spriger
• The Orion Mystery: Unlocking the Secrets of the Pyramids Robert Bauval & Adrian Gilbert Εκδόσεις Crown
• Αποτυπώματα των Θεών – Μία αναζήτηση της αρχής και του τέλους Hancock Graham Εκδόσεις Λιβάνης
• https://whc.unesco.org/en/list/330/
• https://www.britannica.com/topic/Templo–Mayor
• https://rakopolio.blogspot.com/2016/07/blog-post.html
• https://geomythiki.blogspot.com/2017/02/blog-post_23.html

Συγγραφέας: Κληματσίδας Χάρης

Από το ίδιο Τεύχος

Περισσότερα Άρθρα ΕΠΙΣΤΗΜΗ