Η Έννοια του Ρωμαίου Πολίτη

Γνώρισε τα βιβλία των Εκδόσεών Νέα Ακρόπολη

Η Ρώμη ιδρύθηκε το 753 π.Χ. και ξεκίνησε με πρώτο βασιλιά τον Ρωμύλο, μετά τον Νουμά Πομπίλιο και πέντε ακόμη βασιλιάδες. Στη συνέχεια το πολίτευμα έγινε δημοκρατία και το 27 π.Χ. η σύγκλητος αγόρευσε τον Οκταβιανό Αύγουστο πρώτο αυτοκράτορα και έτσι ξεκίνησε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία.

Σε όλη αυτή τη διάρκεια παρατηρούμε τις παρακάτω διακρίσεις των φυσικών προσώπων στην κοινωνική ιεραρχία:

Homines liberi: ελεύθεροι άνθρωποι
Servi: δούλοι.
Libertini: απελεύθεροι.
Cives Romani: Ρωμαίοι πολίτες.
Peregrini: ξένοι.
Coloni: κάτοικοι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, καλλιεργητές αγροτικών κτημάτων, συνδεδεμένοι με τη γη (coloni adscripticii: εγγεγραμμένοι καλλιεργητές). Αυτοί ορίστηκαν μετά την περίοδο του Διοκλητιανού.

Η έννοια του Ρωμαίου πολίτη (civis Romanus) αποτελούσε την πιο ισχυρή νομική ιδιότητα στον αρχαίο κόσμο, προσφέροντας προνόμια, προστασία και δικαιώματα (δικαίωμα ψήφου, ιδιοκτησίας, δίκαιης δίκης). Αρχικά περιοριζόταν στους ελεύθερους άνδρες της Ρώμης, αλλά σταδιακά επεκτάθηκε, καλύπτοντας το 212 μ.Χ. σχεδόν όλους τους ελεύθερους κατοίκους της Αυτοκρατορίας με το διάταγμα του Καρακάλλα (Constitutio Antoniniana).

Βασικά Χαρακτηριστικά της Ρωμαϊκής Ιδιότητας του Πολίτη

Η ρωμαϊκή ιδιότητα του πολίτη δεν εξαρτιόταν από την εθνική καταγωγή, αλλά από τη νομική σχέση με το ρωμαϊκό κράτος, επιτρέποντας σε άτομα από διάφορες περιοχές να ενσωματωθούν στην αυτοκρατορία.

Εξέλιξη: Στην αρχή της Δημοκρατίας, η υπηκοότητα δινόταν σπάνια εκτός Ρώμης. Μετά τον Κοινωνικό Πόλεμο (91-88 π.Χ.), επεκτάθηκε σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της Ιταλίας. Ο πόλεμος αυτός έγινε μεταξύ των κατοίκων της Ρώμης και των κατοίκων των επαρχιών οι οποίοι συμμετείχαν στους πολέμους της Ρώμης και απαίτησαν δικαιώματα. Οι Ρωμαίοι νίκησαν, όμως, παραχώρησαν τα δικαιώματα.

Προνόμια (Iura): Οι Ρωμαίοι πολίτες απολάμβαναν σημαντικά πλεονεκτήματα, όπως απαλλαγή από ορισμένους φόρους, δικαίωμα ψήφου στις ρωμαϊκές συνελεύσεις, δικαίωμα σύναψης νόμιμου γάμου και δικαίωμα ιδιοκτησίας.

Νομική Προστασία: Ένας Ρωμαίος πολίτης δεν μπορούσε να υποστεί βασανιστήρια, μαστίγωμα ή σταύρωση, και είχε το δικαίωμα να εφεσιβάλει οποιαδήποτε ποινή απευθείας στον Αυτοκράτορα.

Οι νόμοι περί provocatio (509 π.Χ. και μετέπειτα): Μια σειρά από νόμους που θεσπίστηκαν από μέλη της οικογένειας των Βαλερίων (gens Valeria), οι οποίοι κατοχύρωναν το θεμελιώδες δικαίωμα των Ρωμαίων πολιτών να ασκούν έφεση κατά των αποφάσεων των Μαγίστρων ενώπιον της λαϊκής συνέλευσης.

Οι νόμοι Porcia (Lex Porcia) ήταν μια σειρά από ρωμαϊκούς νόμους που ψηφίστηκαν κατά τον 2ο αιώνα π.Χ. (πιθανώς μεταξύ 199 και 184 π.Χ.) με πρωτοβουλία μελών του γένους των Πορκίων (Porcia gens), όπως ο Marcus Porcius Cato.

Αυτοί οι νόμοι ενίσχυσαν το δικαίωμα της provocatio (έφεσης στον λαό) και παρείχαν στους Ρωμαίους πολίτες τρεις βασικές εγγυήσεις:

Απαγόρευση μαστιγώματος: Απαγόρευαν τη σωματική τιμωρία (μαστίγωμα) Ρωμαίων πολιτών.
Προστασία από την εκτέλεση: Καθιστούσαν παράνομη την άμεση εκτέλεση ενός πολίτη χωρίς δίκη.
Δικαίωμα εξορίας: Επέτρεπαν σε έναν πολίτη να αποφύγει τη θανατική ποινή επιλέγοντας την εθελοντική εξορία προτού ολοκληρωθεί η δίκη.

Οι νόμοι αυτοί θεωρήθηκαν σταθμός για τα ατομικά δικαιώματα στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία.

Το 212 μ.Χ με διάταγμα (Constitutio Antoniniana) Ο αυτοκράτορας Καρακάλλας (Καίσαρ Μάρκος Αυρήλιος Σεβήρος Αντωνίνος Σεβαστός), παραχώρησε την ιδιότητα του πολίτη σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καταργώντας τη διάκριση μεταξύ Ιταλών και επαρχιωτών. Με το διάταγμα αυτό δόθηκαν προνόμια σε ανθρώπους της επαρχίας αλλά αυξήθηκαν και τα δημοσιονομικά έσοδα.

Η ελληνική μετάφραση του Διατάγματος του Καρακάλλα, όπως σώζεται στον Πάπυρο Giessen 40 και σύμφωνα με την επικρατέστερη αποκατάσταση του κειμένου σε νεοελληνική απόδοση λέει:

Ο αυτοκράτωρ λέγει τα εξής: Επειδή πάντοτε πρέπει να έχουμε τον νου και τον λογισμό μας στραμμένο προς το θείο, θεωρώ και εγώ δίκαιο να θέλω να εκφράσω ευχαριστίες προς τους αθάνατους θεούς, που με διαφύλαξαν σώο από μία τέτοια επιβολή στρεφόμενη εναντίον μου. Έτσι, λοιπόν, πιστεύω ότι ο μόνος τρόπος να τους το ανταποδώσω, σε κλίμακα άξια της μεγαλοπρέπειας που ταιριάζει στους θεούς, είναι να προσκομίσω στη λατρεία τους τόσες μυριάδες πιστών, όσοι ενταχθούν στους υπηκόους μου ως Ρωμαίοι πολίτες. Παραχωρώ, λοιπόν, το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη σε όλους γενικά τους μη πολίτες που κατοικούν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, χωρίς να εξαιρείται κανείς από το σώμα των πολιτών, εκτός των δεδειτικίων. Ο λόγος είναι ότι ο λαός δεν οφείλει μόνο να υπομένει τα πάντα, αλλά να λαμβάνει μέρος και στη χαρά της νίκης. Το διάταγμά μου αυτό θα διατρανώσει τη μεγαλοσύνη του ρωμαϊκού λαού.”

Ο όρος «δεδειτίκιοι» (λατινικά: dediticii) αναφέρεται σε μια ειδική νομική κατηγορία ατόμων στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Πρόκειται ουσιαστικά για ελεύθερους ανθρώπους, συνήθως πρώην αιχμάλωτους πολέμου ή εγκληματίες που είχαν υποστεί βαρύτατες ποινές, οι οποίοι έχασαν τα πολιτικά τους δικαιώματα. Ορισμένοι ιστορικοί τους ταυτίζουν με μία παλαιότερη κατηγορία υπηκόων χωρίς πολιτικά δικαιώματα, οι οποίοι προέρχονταν από λαούς της Ιταλίας που είχαν παραδοθεί στη Ρώμη και στους οποίους εντάσσονταν και ορισμένοι απελευθερωμένοι δούλοι. Άλλοι μελετητές θεωρούν ότι με τον όρο dediticii δηλώνονταν βάρβαροι οι οποίοι είχαν παραδοθεί άνευ όρων στις ρωμαϊκές δυνάμεις, ενώ άλλοι πάλι τους ταυτίζουν με τους, εξαρτημένους άμεσα από το ρωμαϊκό κράτος, αυτόχθονες κατοίκους της Αιγύπτου και της Καππαδοκίας.

Η απώλεια της ιδιότητας του Ρωμαίου πολίτη μπορούσε να επέλθει:

• Δια της στερήσεως της καταστάσεως της ελευθερίας (capitis deminutio maxima).

• Δια προσχωρήσεως σε άλλη πολιτεία.

• Δια της επιβολής ποινής (capitis deminutio media).

Η έννοια του Ρωμαίου πολίτη ήταν μια ιστορική καινοτομία για τα πολιτικά συστήματα του αρχαίου κόσμου και μια πρακτική εφαρμογή της φιλοσοφίας των Στωικών που μιλούσαν για τον Πολίτη του Κόσμου. Σε εκείνες τις εποχές του θρησκευτικού φανατισμού ήταν ένα πρώτο παράδειγμα ανεξιθρησκίας όπως βρίσκουμε αντίστοιχα και στις ιδέες του Μ. Αλεξάνδρου. Δεν κράτησαν για πολύ, ήταν όμως ένα καλό παράδειγμα.

Βιβλιογραφία