Ήταν στις αρχές του 5ου πΧ αιώνα όταν η Αθήνα αντιμετώπισε νικηφόρα την υπερδύναμη εκείνης της εποχής, την Περσία. Σίγουρα πολλοί νέοι της πέθαναν στον πόλεμο αυτό. Μια γενιά μετά, στα μέσα του αιώνα αυτού, οι Αθηναίοι κατασκεύασαν τον Παρθενώνα. Η ιστορία δεν τον συμπεριέλαβε στα 7 θαύματα του αρχαίου κόσμου γιατί αποτελεί ένα θαύμα που ακόμη και τώρα συνεχίζει να είναι θαύμα.
Δέκα χρόνια χρειάστηκαν από τα θεμέλια (448 πΧ) μέχρι τα εγκαίνιά του (438 πΧ) κι άλλα έξι για να ολοκληρωθεί ο γλυπτός διάκοσμος. Γενικός επότης και καλλιτέχνης ήταν ο γλύπτης Φειδίας. Για δυό χρόνια έλλειψε από την Αθήνα, πήγε Ολυμπία για να φτιάξει στα γρήγορα ένα επίσημο 7ο θαύμα της αρχαιότητας, το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Ολύμπιου Δία.
Ο Παρθενώνας ως Ναός
1. Πάντα ένας ναός ήταν ο χώρος «κατοικίας» ενός θεού (σήμερα ενός αγίου). Από εκεί ο θεός εξέπεμπε τις «ακτίνες» του σε όλη την πόλη, σαν τεράστιο «αντηχείο» όπως δείχνουν τα σχήματα των αιγυπτιακών ναών ή σαν τεράστιος «χώρος εκπομπής» όπως δείχνουν τα σχήματα και οι θέσεις των ελληνικών ναών. Στον Παρθενώνα, το τεράστιο χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς ακτινοβολούσε μέσα από τα πεντελικά μάρμαρα, «τις πέτρες του φωτός». Για κάποιους ακόμη και τώρα τα μάρμαρα αυτά λάμπουν.
2. Ο ναός ήταν κι ο τόπος συγκέντρωσης και λατρείας των πιστών του, όπως και οι σημερινές εκκλησίες. Ήταν δηλαδή σημείο ένωσης των πιστών μεταξύ τους και με τον θεό του ναού. Γύρω από τον Παρθενώνα, πάνω στην Ακρόπολη συγκεντρωνόταν όλοι οι Αθηναίοι – πολίτες και ξένοι – ειδικά στα Παναθήναια, την πιο μεγάλη γιορτή της Αθήνας.
3. Κάθε ναός είχε την «ειδικότητά» του, αυτή που το όνομά του φανέρωνε. Ο Παρθενώνας, αφιερωμένος στην παρθένα Αθηνά, την θεά που κανείς άνθρωπος ούτε θεός κατέκτησε, έστελνε τις ακτίνες της Σοφίας. Αν και στην τότε Αθήνα οι σοφοί είχαν κρυφτεί για να φανερωθούν οι φιλόσοφοι, οι εραστές της Σοφίας.
4. Επιπλέον κάποιοι ναοί είχαν τη θεότητα που προστάτευε την πόλη, ήταν οι οι «πολιούχοι», οι προστάτες της πόλης. Βρίσκονταν στο κέντρο της πόλης κι ακόμη καλύτερα ήταν πάνω στην ακρόπολη της πόλης. Η Αθηνά ήταν η πολιούχος της πόλης των Αθηνών! Ο ναός της ήταν ο μεγαλύτερος και σημαντικότερος πάνω στην Ακρόπολη, στο πιο ψηλό και πιο ιερό μέρος της πόλης. Κι η ακρόπολη υψωμένη πάνω από τους αγρούς, τα σπίτια και την αγορά, ανάμεσα σε πολιτικά και δικαστικά κτήρια και ιερά για όλους τους θεούς, ακόμη και τους αγνώστους.
5. Από παλιά λέμε τους ναούς και με την λέξη «μνημείο». Δηλαδή ο ναός είναι μια μνήμη γραμμένη – σκαλισμένη στα μάρμαρα, μια γνώση και μια συμπεριφορά για τους πολίτες. Κι όσο η μνήμη είναι ζωντανή η πόλη έχει ταυτότητα και σκοπό. Ο πολιτικός Περικλής κι ο καλλιτέχνης Φειδίας φρόντισαν όλες τις λεπτομέρειες του Παρθενώνα για να θυμούνται, να ζουν με ταυτότητα και νόημα οι Αθηναίοι.
6. Ο Ναός κανονίζει τη ζωή της πόλης. Οι μύθοι του θεού προστάτη του είναι συμβολικά γραμμένοι πάνω στο μάρμαρο εξασφαλίζοντας την αιωνιότητά τους. Οι καθημερινές τελετές των ιερέων τους μαζί με τις μεγάλες – σε κύκλους χρόνου – γιορτές φροντίζουν ώστε ο μύθος του θεού να είναι πάντα ζωντανός, ανανεωμένος και αναγεννημένος όπως τη στιγμή της δημιουργίας του. Όλος ο διάκοσμος κάθε ναού και η λατρευτική φροντίδα του στόχευε και στοχεύει να κάνει «ζωντανή» την ύπαρξη του θεού και των ευεργετημάτων που μοιράζει στους ανθρώπους. Ο διάκοσμος του Παρθενώνα ήταν μοναδικός σε μέγεθος, ομορφιά και πληρότητα, αντάξιος της Αθηνάς και της Σοφίας. Και αντάξιος της Πόλης των Αθηνών.
Ο διάκοσμος του Παρθενώνα
Ο διάκοσμος του Παρθενώνα και τα υψηλά του σύμβολα έχει εμπνεύσει καλλιτέχνες και μυστικιστές από όλους τους χρόνους και τους τόπους. Η έμπνευση και τελειότητα της κατασκευής τους χαρακτηρίζει την κορυφή της τέχνης, την εποχή «κλασική Ελλάδα», και τον Χρυσό Αιώνα της Αθήνας.
Οι εξωτερικοί κίονες με τα τρίγλυφα και τις μετόπες συμβολίζουν έναν ρυθμό λιτό, σοβαρό, βαρύ και δυνατό, έναν αρσενικό ρυθμό που οι Έλληνες ονόμαζαν Δωρικό Ρυθμό. Στους εσωτερικούς κίονες και στον εσωτερικό τοίχο με τη ζωφόρο, επικρατεί ένας ρυθμός ζωής, χάρης και θηλυκότητας που λεγόταν Ιωνικός Ρυθμός. Και πάνω στα δύο τριγωνικά εξωτερικά μέρη, στα Αετώματα όπως λέγονταν, παρουσιάζονταν οι κύριες θεϊκές λειτουργίες του ναού: Η γέννηση της Αθηνάς και η μάχη της με τον Ποσειδώνα.
Οι ήρωες και οι θεοί γύρω και πάνω
Οι μετόπες, ανάμεσα στα τρίγλυφα, αποτελούσαν «καρέ» με ανάγλυφες παραστάσεις ηρώων αλλά και στιγμών δημιουργίας. Επάνω από τους κίονες, σύμβολα των ανθρώπων που ανυψώνονται, αν και θνητοί, και κάτω από τα τρίγωνα των θεών, ήταν αθάνατοι, βρίσκονταν οι ήρωες: προστάτες των ανθρώπων, υπηρέτες των θεών, αναζητητές του εαυτού τους, της σοφίας και της αθανασίας.
Στο δυτικό μέρος, στις μετόπες έχουμε σκηνές της Γιγαντομαχίας. Εκεί που οι θεοί, το γνωστό δωδεκάθεο του Ολύμπου, μάχονται με τους γίγαντες. Ο Δίας, η Αθηνά, ο Άρης κι οι άλλοι θεοί νικούν τη χαοτική δύναμη των γιγάντων, φτιάχνουν έναν νέο κόσμο πολιτισμού και Ιεραρχίας. Θεμελιώνουν στον κόσμο τη νεότερη δυναστεία του Ολύμπου. Πρόκειτα για μια κοσμική μάχη και νίκη.
Στην ανατολική μετώπη έχουμε μια άλλη μάχη, μια αθηναϊκή μάχη: Ο σημαντικότερος ήρωας της Αθήνας, ο Θησέας νικάει τις αμαζόνες. Είναι μια νίκη πάνω στο «θηλυκό» στοιχείο, πάνω στην άγονη, πολεμική και κυρίως μη οικογενειακή θηλυκότητα που αντιπροσώπευαν οι αμαζόνες. Ο Θησέας έχει ήδη κάνει γυναίκα του τη βασίλισσά τους, Ιππολύτη κι αυτές θέλουν να την πάρουν πίσω. Η Ιππολύτη πολεμά στο πλευρό του Θησέα και θυσιάζεται γι αυτόν γέρνοντας τη νίκη στους Αθηναίους. Ο ανθρώπινος πολιτισμός ξεκινάει με την οικογένεια κι ο Θησέας το κατορθώνει και το θεσμοθετεί.
Στη βόρεια πλευρά, έχουμε την Κενταυρομαχία. Όταν ο Θησέας πήγε στον γάμο του καλύτερου φίλου και συντρόφου του στα κατορθώματα, του Πειρίθου, τον βασιλιά των Λαπιθών, ήταν καλεσμένοι και οι κένταυροι, άνθρωποι με ζώο μαζί. Εκεί οι κένταυροι μέθυσαν κι όρμησαν στη νύφη και στις γυναίκες. Οι δυό ήρωες, Θησέας και Πειρίθους πάλεψαν μαζί με τους Λαπίθες και σκότωσαν τους κενταύρους. Δηλαδή σκότωσαν το ζώο για να λευτερώσουν τον άνθρωπο και να σώσουν τη νύφη. Ο Πειρίθους στη μυθολογία εμφανίζεται σαν το «alter ego» του Θησέα, παρόμοια με το ανατολίτικο δίδυμο Γιλγαμές – Ενκιντού της Μεσοποταμίας. Στη βόρεια πλευρά είναι η μάχη και η νίκη του ολοκληρωμένου ανθρώπου απέναντι στα ζωώδη ένστικτα. Η μάχη για τον πολιτισμό συνεχίζεται με την ατομικοποίηση του ανθρώπου και τη νίκη στα ζωικά χαρακτηριστικά του.
Στη νότια πλευρά έχουμε τον Τρωικό πόλεμο. Η μεγάλη μάχη των Ελλήνων με τους Τρώες. Δεν είναι η μάχη της οικογένειας ή της ατομικής ολοκλήρωσης, αλλά η μάχη της ομάδας, η μάχη όλης της φυλής ενάντια σε μια παλιά φυλή που δεν σέβεται τους θεϊκούς νόμους. Είναι όλος ο δυτικός πολιτισμός ενάντια στον ανατολικό (ή στην Περσία). Νικητές οι Έλληνες. Ο πολιτισμός συνεχίζεται μέσα από τους Έλληνες.
Τα αετώματα και οι μύθοι της Αθηνάς
Με όλες αυτές τις «πολιτισμιακές» νίκες των Αθηναίων – Ελλήνων ηρώων και θεών, μπορούμε να πάμε στα δύο τρίγωνα του Παρθενώνα, στα δύο Αετώματα. Εδώ οι θεοί βρίσκονται στα τρίγωνα που δίνουν ζωή στην Αθήνα μέσα από τη γέννηση και την κυριαρχία της πολιούχου Αθηνάς.
Στο ανατολικό αέτωμα ήταν σκαλισμένη με μοναδική τελειότητα η γέννηση της Αθηνάς. Στο κέντρο του τριγώνου είναι ο Δίας και η Αθηνά και με τη Νίκη στην κορυφή του τριγώνου να την στεφανώνει. Δίπλα της ο Ήφαιστος, κρατώντας τον διπλό πέλεκυ. Γύρω και κατά μήκος του τριγώνου, οι υπόλοιποι ολύμπιοι θεοί. Στη δεξιά άκρη το άρμα της Σελήνης δύει. Στην αριστερή το άρμα του Ήλιου ανατέλει στη σκηνή.
Ο Δίας είχε καταπιεί την πρώτη του γυναίκα, τη Μήτιδα, κι ένας ανυπόφορος πονοκέφαλος τον τυρανούσε. Ζήτησε από τον γιό του τον Ήφαιστο να του ανοίξει το κεφάλι και από εκεί ξεπετάχτηκε η Αθηνά, ώριμη και πάνοπλη, με περικεφαλαία, ασπίδα και δόρυ και πολεμικές ιαχές που διαπέρασαν τον Όλυμπο. Η Μήτις ήταν η θεά της έξυπνης σκέψης, της στρατηγικής, της πανουργίας και της καλής συμβουλής. Ο Δίας – εξουσία την κατάπιε, δηλαδή την ενσωμάτησε μέσα του και από εκεί άρχισε να σχηματίζεται η Σοφία – Αθηνά και τα όπλα της. Ο Ήφαιστος με τον πέλεκυ της εσωτερικής και εξωτερικής δημιουργίας βοήθησε να γεννηθεί. Η Εξουσία μετατρέπεται σε Σοφία και Νίκη. Κι αυτή η Σοφία θα οδηγεί και θα προστατεύει την πόλη της Αθήνας.
Στο δυτικό αέτωμα η Αθηνά «μονομαχεί» με τον Ποσειδώνα, τον θεό των θαλασσών. Στο κέντρο του τριγώνου στέκονται όρθιοι σχηματίζοντας με το σώμα τους ένα V. Η Νίκη οδηγεί το άρμα της Αθηνάς και η Αμφιτρίτη το άρμα του σύζυγού της Ποσειδώνα. Στο κάτω μέρος η τρίαινα του Ποσειδώνα κάνει να αναβλύζει αλμυρό νερό. Το δόρυ της Αθηνάς έκανε να φυτρώσει μια ελιά. Κάτω νερά, πάνω ο κεραυνός του Δία που δίνει τέλος στην έριδα των δύο θεών. Ο Κηφισός, ο Ιλισός και η Καλλιρόη στις άκρες του αετώματος. Ο Κέκροπας, μισός φίδι, μισός άνθρωπος εγκρίνει τη νίκη της Αθηνάς: Αυτή θα είναι η πολιούχος.
Ο Ποσειδώνας είναι η δύναμη της θάλασσας, των νερών, του πλούτου, της γης. Παλιός θεός και προστάτης των Ατλάντων, επίσης προστάτης της Αττικής γης και πατέρας του Θησέα. Η εξωτερική ισχύς της Αθήνας ήταν το εμπόριο της θάλασσας και τα πολεμικά καράβια.
Απέναντί του η Αθηνά με την ελιά και τους καρπούς της. Και κυρίως το λάδι που κάνει τα λυχνάρια να φωτίζουν. Είναι το εσωτερικό φως, η εσωτερική δύναμη, η Σοφία.
Και ο Κέκροπας, ο αρχαίος αυτόχθονας βασιλιάς της Αθήνας, αυτός έφερε τον πρώτο πολιτισμό και τους πρώτους νόμους στην Αττική, στους επίσης αυτόχθονες κατοίκους της. Είναι ο όφις – άνθρωπος, σ-οφός, αρχαίος. Ο τάφος του βρισκόταν βρειοδυτικά του Παρθενώνα, στο Ερέχθειο: Στο πιο ιερό σημείο της Ακρόπολης, με βωμούς για όλους τους θεούς και το μέρος όπου η Αθηνά με τον Ποσειδώνα έφεραν τα δώρα τους στην Αθήνα.
Η Ζωφόρος
Στον τοίχο του Παρθενώνα, εσωτερικά των κιόνων, βρίσκεται η ζωφόρος. 160 μέτρα με ανάγλυφες παραστάσεις σε μια συνεχόμενη ροή εικόνων που ξεκινούσαν από τον δυτικό τοίχο και κατέληγαν στον ανατολικό. Μορφές με ανθρώπους, ζώα, προσφορές. Όλα κατευθυνόμενα στην ανατολική πλευρά όπου βρίσκονταν καθιστοί και γαλήνιοι οι ολύμπιοι θεοί. Με την Αθηνά και τον Δία πάλι στη μέση. Κι ένα παιδί να προσφέρει στον Ιερέα τον Πέπλο που κέντησαν οι πιο αγνές κόρες της πόλης, για να σκεπάσει το παλιό ξόανα της Αθηνάς.
Πολλές θεωρίες υπάρχουν για όλη την παράσταση της ζωφόρου, επικρατέστερη είναι η απεικόνιση της μεγαλύτερης γιορτής των Αθηνών: Τα παναθήναια. Σύμβολο ενότητας της Πόλης με τις διαφορετικές «φυλές» της, σύμβολο του κόσμου των ανθρώπων – Αθηναίων που προστατεύονται από τους θεούς που αναφέραμε στις μετόπες και στα αετώματα, σύμβολο της πολιτισμένης γης με την τάξη, τη λογική, την πολιτική και τη ζωή. Ξεχωρίζει από το χάος και τον βάρβαρο κόσμο. Και ποιο είναι το κλειδί της ζωής αυτής; Η προσφορά προς τους θεούς. Προσφέρουν τον πέπλο όπου είναι κεντημένη η γέννηση του κόσμου και των ανθρώπων. Η γνώση των μυστηρίων της φύσης και της ανθρώπινης ύπαρξης. Έτσι ανανεώνεται η συμφωνία μεταξύ θεών και ανθρώπων, η Αθήνα αναδημιουργείται, ενώνεται και προοδεύει.
Μέσα στον ναό
Το χρυσελαφάντινο άγαλμα της Αθηνάς, 12 μέτρα ύψος πάνω σε βάση 4 μέτρων. Κρατάει τη Νίκη στο ένα χέρι, στο στήθος κρέμεται το κεφάλι της Μέδουσας, στην ασπίδα δίπλα στο πόδι της ανεβαίνει το φίδι σαν S. Όλα τα ρούχα από χρυσάφι, όλα τα ανθρώπινα μέρη από ελεφαντόδοτο. Τίποτε λιγότερο από θαύμα!
Εδώ έμπαιναν μόνο οι ιερείς. Τελευταίοι μπήκαν οι ιερόσυλοι κλέφτες και ληστές. Σήμερα θαυμάζουμε λίγους τοίχους και κολώνες στην Ακρόπολη μαζί με κάποια γλυπτά που εκθέτονται λίγο πιο κάτω, στο Μουσείο της Ακρόπολης.
Όμως τα σύμβολα που είπαμε, ανέγγιχτα από τον χρόνο που τρώει κάθε δημιουργία, στον κόσμο των Ιδεών, ίσως αναζητούν ανθρώπους για να τα εκφράσουν πάλι σε νέες δημιουργίες, σε νέες ακροπόλεις.