“Αυτοί που ακούν, πραγματικά, αυτή τη δοξασία, είναι τυχεροί. (…)
Ακόμη κι αν αυτή η διδασκαλία είναι ζωτική, είναι δύσκολο να την καταλάβει κανείς.
Η απελευθέρωση επιτυγχάνεται απλά όταν δεν αμφιβάλλει κανείς γι’ αυτή αφού την έχει
ακούσει. Επομένως, πραγματώστε αυτή τη διδασκαλία με πολλή αγάπη, είναι η ουσία όλων των
δοξασιών” (1).
Tο Bardo Thodol, που το όνομά του σημαίνει «απελευθέρωση μέσω της κατανόησης του μετά τον θάνατο επίπεδου» είναι μια πραγματεία πάνω στον θάνατο που βασίζεται στο ανιμιστικό υπόβαθρο της Άπω Ανατολής. Συνελέγη την εποχή του Padmasambhava, τον 8ο αιώνα, με βουδιστικά στοιχεία που προστέθηκαν στην ανιμιστική βάση της θιβετανικής θρησκείας Bon.
Το Bardo Thodol πραγματεύεται λογικά τον κύκλο της φαινομενικής ύπαρξης που μεσολαβεί ανάμεσα στον θάνατο και στη γέννηση, σύμφωνα με τον νόμο της μετενσάρκωσης που είναι αποδεκτός ως θεμελιώδης φυσικός νόμος της ανθρώπινης ζωής. Σ’ αυτό το έργο εκφράζονται με εκπληκτική ακρίβεια οι καταστάσεις από τις οποίες περνάει η συνειδητή αρχή του ανθρώπου μετά τον θάνατό του, καθώς διασχίζει τις τρεις καταστάσεις, τις λεγόμενες «ενδιάμεσες ή της Αβεβαιότητας» (Bardo) που είναι:
– Chi – Kai Bardo: ενδιάμεση κατάσταση ή της αβεβαιότητας κατά τη στιγμή του θανάτου.
– Cho – Nyid Bardo: ενδιάμεση κατάσταση ή της αβεβαιότητας της Πραγματικότητας.
– Sid – Pai Bardo: ενδιάμεση κατάσταση ή της αβεβαιότητας της εκ νέου ανάβασης του ρεύματος της σαμσαρικής ύπαρξης όταν ο «γνώστης» -ή η συνειδητή αρχή- επιδιώκει την αναγέννηση. Πρόκειται για ένα αληθινό έργο της Γιόγκα, που πραγματεύεται κατά κύριο λόγο την επιστήμη της γέννησης, του θανάτου και της αναγέννησης, των διαφόρων καταστάσεων ύπαρξης που πληρούν το σύμπαν και που διδάσκει επίσης τον δρόμο της απελευθέρωσης από αυτές τις ενδιάμεσες καταστάσεις. Το Bardo Thodol διευκρινίζει ότι υπάρχουν δύο δρόμοι:
– ο δρόμος των απελευθερωμένων, που έχουν επιτύχει την κατάσταση της αφύπνισης της συνείδησης και έχουν γίνει ένα με το κέντρο, το Boddhicitta τους και
– ο δρόμος των όντων που περιπλανώνται στον κύκλο των αναγεννήσεων σε έναν από τους έξι κόσμους (ή λόκας) και που περνούν από τη μία ζωή στην άλλη από τις ενδιάμεσες καταστάσεις.
Χάρη στη μεγάλη συμπάθεια της καρδιάς του Βούδα ή του Λαμπρού Πρωταρχικού Φωτός, είναι δυνατόν το κάθε ον να απελευθερωθεί από τον κύκλο των αναγεννήσεων, υπό τον όρο να συνειδητοποιήσει ότι ολόκληρο το σύμπαν είναι μία νοητική δημιουργία. Αν κατά τη διάρκεια της ύπαρξής του, ο άνθρωπος προετοιμάζεται με συνεχή συγκέντρωση στο να μην υποκύπτει στις επιθυμίες του και στους φόβους του, μπορεί να ταυτιστεί με αυτό το φως που παρουσιάζεται με διαφορετικές μορφές σε έναν κύκλο 49 ημερών. Αυτό που θα έχει πραγματώσει εσωτερικά σαν κατάσταση συνείδησης καθορίζει στην πραγματικότητα τη συνέχεια της εξέλιξής του και την ταχύτητα με την οποία θα απελευθερωθεί από την ενδιάμεση κατάσταση, καθώς και την επιλογή που θα κάνει για την επόμενη ύπαρξή του.
“Αν υποφέρεις, είναι εξαιτίας του ίδιου σου του κάρμα, αυτό δεν οφείλεται σε κανέναν άλλο παρά στο ίδιο του το κάρμα”, διαβεβαιώνει το Bardo Thodol, στη στιγμή της κρίσης. Αυτό επιβεβαιώνει τη βουδιστική θεώρηση, κατά την οποία οφείλουμε να είμαστε οι κατακτητές της ίδιας μας της απελευθέρωσης. Εξ ου και η σημασία της μύησης και της προετοιμασίας, ενώ είναι κανείς ζωντανός για να αντιμετωπίζει όλα τα ερεθίσματα που προέρχονται από το υποσυνείδητό του.
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΥΗΣΗ
“Πρέπει να καταλάβεις ότι το να μάθεις να πεθαίνεις είναι μια πολύ χρήσιμη επιστήμη, που ξεπερνάει όλες τις άλλες επιστήμες. Το ότι πρέπει να πεθάνεις, το ξέρουν όλοι, αλλά θα συναντήσεις πολύ λίγους που να έχουν την φρόνηση για να μάθουν να πεθαίνουν. Μάθε να πεθαίνεις και θα μάθεις να ζεις, επειδή αυτός που δεν έμαθε να πεθαίνει δεν θα μπορέσει να μάθει να ζει”.
Αν σκοπός όλων των ταντρικών διδασκαλιών είναι να φθάσει κανείς στην κυριαρχία της ίδιας του της πραγματικότητας, άρα του νου του, είναι επειδή με αυτόν τον τρόπο, ο άνθρωπος μπορεί να αποσπαστεί από τον δυισμό ηδονή/πόνος και να μείνει αναλλοίωτος, ακλόνητος. Έτσι, η συνείδηση μπορεί να εγκατασταθεί στο επίπεδο του Vajra, “Συνείδηση – διαμάντι. Αυτή η εμπειρία απελευθέρωσης μπορεί επίσης να συμβεί τη στιγμή του θανάτου που γίνεται έτσι η τελευταία μύηση ενός κύκλου εκδήλωσης. Έτσι λοιπόν η ανάγνωση και το άκουσμα του Bardo Thodol μπορεί να βοηθήσει τον πεθαμένο να αναγνωρίσει τις εμπειρίες από τις οποίες περνάει και να απελευθερωθεί το ταχύτερο από την ενδιάμεση κατάσταση. Οι τελετές και οι νεκρώσιμες ακολουθίες προετοιμάζουν τον άνθρωπο για αυτήν την αναγέννηση στον αόρατο κόσμο. Για αυτό πρέπει να προσανατολίζεται η ψυχή προς την Δύση, προς τον παράδεισο του Αμιτάμπα, για να φτάσει στο υπερπέραν. Πρέπει να της δίνουν αποτελεσματική βοήθεια, δρώντας μέσω της μεγάλης συμπάθειας για την απελευθέρωσή της. Από την ημέρα του θανάτου ως την αναγέννηση, το σύμπαν, μέσω των πνευματικών δυνάμεων, καλεί τη συνείδηση να αποκολληθεί από τον κόσμο της πλάνης. Αν για μία στιγμή η συνείδηση έλεγε: «Είμαι έτοιμη», ο κύκλος της αναγέννησης θα σταματούσε ακαριαία. Αυτή είναι η έννοια της διδασκαλίας του Σιντάρτα Γκωτάμα Βούδα όταν έλεγε ότι «η Νιρβάνα είναι εδώ και τώρα». Η Νιρβάνα είναι μία πραγματικότητα που συνυπάρχει ταυτόχρονα και κατά παράδοξο τρόπο με τη Σαμσάρα. Η συνείδησή μας είναι αυτή που θεωρεί πραγματικότητα το ένα ή το άλλο επίπεδο εκδήλωσης. Το Bardo Thodol είναι μία μεγάλη μαντάλα του σύμπαντος που συνίσταται να μαθαίνεται και να διαβάζεται από τη γέννηση, για να εφελκύει προς τον οραματισμό όλων της των αρχών, που είναι μία οργάνωση της ίδιας μας της συνείδησης. Όλες οι θεότητες, ειρηνικές και οργισμένες, οτιδήποτε πρόκειται να συναντήσουμε, βρίσκεται μέσα μας, μέσα στην καρδιά μας. στον λαιμό μας ή στο κεφάλι μας, και από εκεί προβάλλεται σαν να ήταν εξωτερική πραγματικότητα.
Από τη στιγμή που συνειδητοποιούμε τη μη πραγματικότητα αυτό που φαίνεται πραγματικό, μπορεί να εγκαθιδρυθεί η μεγάλη κενότητα: η διαύγεια και η κενότητα που επιτρέπουν την επιστροφή στο Dharmadhatu (tη διάσταση της απόλυτης πραγματικότητας), στην πρωταρχική αλήθεια από την οποία προερχόμαστε.
H ΝΕΚΡΩΣΙΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ
Όταν λαμβάνουν χώρα τα συμπτώματα του θανάτου, ρίχνουν πάνω στο πρόσωπο ένα λευκό σεντόνι. Κανείς δεν πρέπει πλέον να αγγίζει το σώμα για να μην διακόπτεται η διαδικασία του θανάτου (που δεν τελειώνει παρά με τον πλήρη αποχωρισμό του σώματος του Bardo από το φυσικό σώμα). Αυτό απαιτεί κανονικά τρεισήμισι ημέρες ή τέσσερις, διάστημα κατά το οποίο ο νεκρός δεν είναι συνειδητός. Ενώ ο λάμα βοηθάει στην αναχώρηση της συνείδησης προς το νεκρικό πεπρωμένο με μία τελετή που επιτρέπει στο πνεύμα να εγκαταλείψει το σώμα από την κορυφή του κεφαλιού (το άνοιγμα του μπράχμα), ο αστρολόγος λάμα καλείται για το ωροσκόπιο του θανάτου, για να ορίσει ποια πρόσωπα πρέπει να αγγίξουν το σώμα, πώς να το τοποθετήσουν και ποιος θα είναι ο χρόνος και ο τρόπος της κηδείας, καθώς και τις ευεργετικές για το νεκρό τελετές. Το σώμα τοποθετείται καθιστό ή σε εμβρυακή στάση, που συμβολίζει τη γέννηση έξω από τον γήινο κόσμο.
Το βάζουν σε μία γωνιά του νεκρικού δωματίου. Από τη στιγμή που το πτώμα απομακρύνθηκε για την κηδεία, φτιάχνουν ένα ομοίωμα του νεκρού, και το τοποθετούν στη θέση που ήταν το πτώμα και συνεχίζουν να δίνουν προσφορές τροφής μέχρι το τέλος των 49 ημέρων του Bardo.
Στη διάρκεια των νεκρώσιμων ακολουθιών, οι λάμας ψάλλουν ημέρα και νύχτα για να βοηθήσουν το πνεύμα να φθάσει στον δυτικό παράδεισο του Αμιτάμπα. Για 49 ημέρες, το Bardo Thodol διαβάζεται συνέχεια, για να συνοδεύει τον νεκρό στο ταξίδι του και στα οράματά του.
Το ομοίωμα του πτώματος γίνεται από ένα κομμάτι ξύλο καλυμμένο με τα ρούχα του. Στη θέση του προσώπου, τοποθετείται ένα τυπωμένο χαρτί, η κεντρική μορφή του οποίου απεικονίζει τον θάνατο, τα πόδια είναι κολλημένα σε στάση λατρείας και το ομοίωμα περιβάλλεται από τα σύμβολα των πέντε εξαιρετικών για τις αισθήσεις πραγμάτων:
– έναν καθρέπτη, σύμβολο του σώματος που αντανακλά όλα τα φαινόμενα και τις αισθήσεις, σύμβολο της ζωής,
– ένα κοχύλι και μία λύρα, σύμβολα του ήχου,
– ένα βάζο γεμάτο με λουλούδια, σύμβολο της όσφρησης,
– ιερά γλυκά μέσα σε ένα αρτοφόριο, σύμβολο της ουσίας της τροφής και της γεύσης,
– ενδύματα και σύμβολα στολισμού, καλλωπισμού και αφής.
Μπροστά στο ομοίωμα συνεχίζονται οι προσφορές τροφής για το πνεύμα του νεκρού. Σ’ αυτό απευθύνεται ο λάμα για την ανάγνωση του Bardo Thodol. Οι λάμας προσπαθούν να αποκαταστήσουν τη συνείδηση μετά από τη λιποθυμική κατάσταση που ακολουθεί αμέσως μετά τον θάνατο και να κάνουν τον νεκρό να συνηθίσει το άγνωστο περιβάλλον του άλλου κόσμου. Πράγματι, πρέπει να ολοκληρώσει αυτό το ταξίδι με πλήρη συνείδηση και όχι σε κατάσταση ύπνου.
Μετά από την κηδεία, η μορφή του χαρτιού καίγεται τελετουργικά στη φλόγα μιας λάμπας που διατηρείται με βούτυρο και απευθύνουν στο πνεύμα του νεκρού το τελικό αντίο.
Οι στάχτες του συγκεντρώνονται και αναμιγνύονται με άργιλο. Κάνουν από αυτό μικροσκοπικές στούπας, η μία από τις οποίες φυλάσσεται στον οικογενειακό βωμό και οι άλλες τοποθετούνται σε προφυλαγμένα μέρη. Αυτές οι τελετές φαίνονται να είναι προβουδιστικές και προέρχονται εν μέρει από τη θρησκεία Bon. Βρίσκουμε σ’ αυτές αναλογίες με ορισμένες όψεις των αιγυπτιακών νεκρώσιμων ακολουθιών. Υπάρχουν διάφοροι τύποι ταφής σε σχέση με τα τέσσερα στοιχεία: η αποτέφρωση, ο ενταφιασμός, η καταστροφή στο νερό ή η έκθεση στον αέρα όπου τα πουλιά καταβροχθίζουν το πτώμα.
Η αποτέφρωση είναι σε σχέση με τη φωτιά και τον Ντυάνι Βούδα Αμιτάμπα. Είναι η πιο διαδεδομένη μέθοδος, επειδή επιτρέπει στη συνείδηση να αποσπαστεί καλύτερα από το σώμα. “Στην αρχή της αποτέφρωσης, ο κύριος λάμα “οραματίζεται” την πυρά σαν τη μαντάλα του Αμιτάμπα και τη φωτιά, σαν τον Αμιτάμπα που προσωποποιεί τη φωτιά. Ενώ το ίδιο το πτώμα, που τοποθετείται στην πυρά, το οραματίζεται σαν το μαντάλα του Αμιτάμπα και την καρδιά του σαν την κατοικία του Αμιτάμπα. (…) Στο τέλος της αποτέφρωσης, οι ιερείς και οι παρευρισκόμενοι οραματίζονται “το πνεύμα αυτού που έφυγε σαν να έχει καθαριστεί από όλες τις καρμικές σκιές από τη φωτιά που είναι ο Αμιτάμπα: το ακατανόητο Φως” (2).
Η κατασκευή του ομοιώματος είναι μία συμβολική ανακατασκευή της προσωπικότητας του πεθαμένου, που πραγματοποιείται για να βοηθήσει την ψυχή να ξαναβρεί τον αρχικό της κόσμο. Πράγματι, μόνο το φυσικό σώμα δεν παρουσιάζεται σαν αρκετό στήριγμα ώστε η απελευθέρωση των πνευματικών ενεργειών να γίνει σωστά. Γι’ αυτό το ίδιο το σώμα γίνεται κοσμικό με το πέρασμα στο ένα από τα στοιχεία του σύμπαντος, τη φωτιά, τον αέρα, το νερό ή τη γη. Επιπλέον, το ομοίωμα που συμβολίζει την ουράνια πραγματικότητα, τη μη εγκόσμια του νεκρού, βοηθάει στη μεταμόρφωση του πεθαμένου.
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΦΑΣΕΙΣ ΤΟΥ BARDO
Η περίοδος των τρεισήμισι ή τεσσάρων ημερών που ακολουθεί τη στιγμή του θανάτου, κατά την οποία ο “γνώστης” ή η συνειδητή αρχή των συνηθισμένων ανθρώπων βρίσκεται σε κατάσταση ύπνου ή καταληψίας, χωρίς να γνωρίζει αν έχει χωριστεί από το σώμα του, ονομάζεται CHIKHAI BARDO, ή “μεταβατική κατάσταση της στιγμής του θανάτου”.
Αυτό το Bardo διαρκεί περίπου σαράντα λεπτά: είκοσι λεπτά πριν και είκοσι λεπτά μετά τον θάνατο. Βιώνεται διαφορετικά ανάλογα με το άτομο. Αυτοί που έχουν φθάσει σε έναν υψηλό πνευματικό βαθμό απελευθερώνονται μόλις δουν το λαμπρό πρωταρχικό φως, που είναι η ίδια η κατάσταση του Dharmadhatu. Τους άλλους, πρέπει να τους βοηθήσουν στο πέρασμά τους οι προσευχές των ιερέων.
Αν το λαμπρό πρωταρχικό φως αναγνωριζόταν, αυτό αρκούσε για να επιτευχθεί η απελευθέρωση. Αλλά αν το φοβούνταν, τότε ήταν το δευτερεύον λαμπρό φως (σκοτεινή μορφή του λαμπρού φωτός) που έκανε την εμφάνισή του.
Όταν τελειώνει το πρώτο Bardo, ο “γνώστης” δοκιμάζει τον θάνατό του και φτάνει στο δεύτερο Bardo που ονομάζεται CHONYID BARDO ή “μεταβατική κατάσταση της Πραγματικότητας”.
Σ’ αυτό το στάδιο, ο πεθαμένος βλέπει ότι το φαγητό του μπαίνει κατά μέρος, ότι το πνεύμα του απογυμνώνεται από τα ρούχα του.
Ακούει κλάματα και θρήνους, αλλά δεν ακούγεται ο ίδιος. Ο ιερέας διαβάζει: “Ω ευγενές τέκνο, αυτό που ονομάζεται θάνατος. επήλθε τώρα. Αφήνεις αυτό τον κόσμο, αλλά δεν είσαι ο μόνος. Ο θάνατος έρχεται σ’ όλους. Μη μένεις προσκολλημένος σ’ αυτή τη ζωή από συναίσθημα και αδυναμία (3).
Από τώρα, δοκιμάζει την πραγματικότητα με τη μορφή διαφόρων οραμάτων, αλλά πρέπει να αναγνωρίζει ότι η κάθε οπτασία είναι μία αντανάκλαση της δικής του συνείδησης. Εφόσον ο νεκρός είναι υποχρεωμένος από το κάρμα του να διασχίσει τις 40 ημέρες της ύπαρξης του Bardo, του εξηγούν τις κρίσεις και τους κινδύνους που πρέπει να αντιμετωπίσει και στους οποίους πρέπει να θριαμβεύσει στη διάρκεια των 7 ημερών με τα οράματα των ειρηνικών θεοτήτων ενώ ακολουθούν οι 7 ημέρες των οργισμένων θεοτήτων. Η κατάσταση του θανάτου μπορεί να συγκριθεί με την κατάσταση του ονείρου: τα όνειρα δημιουργούνται από τον νου του ονειρευόμενου. Το Bardo Thodol, βασιζόμενο στις φυσιολογικές και ψυχολογικές ανθρώπινες εμπειρίες, διαβεβαιώνει ότι στο επίπεδο του Bardo, όλα προέρχονται από το νοητικό περιεχόμενο αυτού που το αντιλαμβάνεται. Όλα τα οράματα των θεών, των δαιμόνων, των ουρανών ή των κολάσεων, είναι προβολές των σκεπτομορφών που αποτελούν την προσωπικότητα. Από μέρα σε μέρα, τα οράματα του Bardo αλλάζουν σύμφωνα με την έκρηξη των σκεπτομορφών αυτού που τα αντιλαμβάνεται, έως ότου η καρμική οδηγός δύναμη εξαντληθεί από μόνη της.
ΟΙ ΕΙΡΗΝΙΚΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ 1η ΕΩΣ ΤΗΝ 7η ΗΜΕΡΑ
Οι ειρηνικές θεότητες εμφανίζονται διαδοχικά, δημιουργώντας την έκτη ημέρα μία μαντάλα με 42 θεότητες. Τα οράματα με τον Vajrasattva, τον Akshobhya, τον Ratnasambhava, τον Amitabha και τον Amoghasiddhi, στις ημέρες που ακολουθούν, σε σχέση με κάθε σημείο του ορίζοντα, κάθε φως και κάθε συσσωμάτωμα, οδηγούν την ψυχή. Η απελευθέρωση είναι πάντα δυνατή, υπό τον όρο να μην ενδίδει στον τρόμο και στον φόβο. Την έκτη ημέρα, εμφανίζεται η μαντάλα των Ειρηνικών Θεοτήτων, που αποτελούν την μαντάλα που προέρχεται από το κέντρο της καρδιάς.
Την έβδομη ημέρα, εμφανίζονται με τη σειρά τους οι δέκα “Θεότητες που φυλάνε τη Γνώση”. Συγκροτούν μία μαντάλα που προέρχεται από το κέντρο του λαιμού.
ΟΙ ΟΡΓΙΣΜΕΝΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ 8η EΩΣ ΤΗΝ 14η ΗΜΕΡΑ
Τώρα αρχίζει το Bardo των οργισμένων θεοτήτων. Ο νους γίνεται ακόμα πιο δειλός. Λένε ότι ακόμη και αυτοί που είναι πολυμαθείς, αν δεν έχουν προετοιμαστεί από τότε που ήταν ζωντανοί για να αντιμετωπίσουν τις δοκιμασίες του φόβου και του τρόμου, καταβάλλονται από τον φόβο και πέφτουν έτσι σε κατώτερους κόσμους. Το Bardo Thodol εξηγεί καθαρά ότι η απλή διανοητική γνώση δεν αρκεί καθόλου και ότι πρέπει να έχει δοκιμαστεί, ξεπεραστεί και πραγματοποιηθεί εν ζωή η σωστή συγκέντρωση για να προετοιμαστεί κάποιος για τις δοκιμασίες του υπερπέραν.
Η μαντάλα στο κέντρο της κεφαλής τελειώνει με την αυτοπραγμάτωση. “Αυτή τη στιγμή, όταν οι πενήντα οκτώ αιμοδιψείς θεότητες που βγαίνουν από το ίδιο σου το κεφάλι έρχονται να λάμψουν επάνω σου, αν τις αναγνωρίσεις σαν ακτινοβολίες της ίδιας σου της διάνοιας, θα συγχωνευθείς ακαριαία με το σώμα αυτών των αιμοδιψών και θα φθάσεις στην κατάσταση του Βούδα. (…) Αν δεν το ξέρεις αυτό, οι αιμοδιψείς θεότητες θα σε κάνουν να φοβηθείς, θα μαγευτείς, θα τρομοκρατηθείς, θα εξαφανιστείς. Οι ίδιες σου οι σκεπτομορφές θα μεταβληθούν σε απατηλά οράματα και θα περιπλανηθείς στη Σαμσάρα” (4).
Κάθε θεότητα ανυψούμενη από ένα ορισμένο φυσικό κέντρο αντιπροσωπεύει την έγερση της καρμικής δραστηριότητας της ώθησης ή του αντίστοιχου πάθους. Όπως στο μυστήριο της μύησης, οι ηθοποιοί εμφανίζονται την κάθε ημέρα του Bardo στη σκηνή του πνεύματος του πεθαμένου που είναι ο μόνος τους θεατής, και που σκηνοθέτης τους είναι το κάρμα. Το πιο υψηλό στοιχείο, αυτό που βρίσκεται πιο κοντά στο θείο στη συνειδητή αρχή του πεθαμένου, λάμπει αρχικά σε όλη του τη δόξα από το λαμπρό πρωταρχικό φως, και στη συνέχεια, καθώς η δόξα τους ελαττώνεται, τα οράματα είναι όλο και λιγότερο καλά. Οι Ειρηνικές θεότητες του κέντρου της καρδιάς, μετά του κέντρου του λαιμού, διαλύονται στις οργισμένες θεότητες του κέντρου της κεφαλής. Δεύτερον, οι καθαρά ανθρώπινες ή ζωτικές τάσεις, προσωποποιημένες από τις πιο τρομερές οργισμένες θεότητες, έρχονται στο πεδίο του νοερού οράματος, δημιουργώντας φασματικές παραισθήσεις και εντυπώσεις τρόμου. Βλέποντάς τις, ο νεκρός απομακρύνεται από αυτές -παρόλο που είναι οι ίδιες του οι σκέψεις- και καταφεύγει στο σπέρμα, γινόμενος έτσι παιχνίδι της μάγια και δούλος της άγνοιας. Με άλλους όρους, όπως συμβαίνει με το σώμα του γήινου επιπέδου που μεγαλώνει μέχρι την ωριμότητά του, έπειτα γερνάει και διαλύεται μετά τον θάνατο, έτσι και το νοητικό σώμα του Bardo περνάει από τις ουράνιες ημέρες της παιδικής ηλικίας στις λιγότερο τέλειες ημέρες της ωριμότητας, μετά εξασθενίζει και πεθαίνει στην ενδιάμεση κατάσταση όταν ο “γνώστης”, αφού το έχει εγκαταλείψει, πρόκειται να ξαναγεννηθεί.
Το τρίτο Bardo είναι το SIDPAI BARDO, ή η “μεταβατική κατάσταση της αναζήτησης της αναγέννησης”, το οποίο τελειώνει τη στιγμή όπου η συνειδητή αρχή γεννιέται στον ανθρώπινο κόσμο. Η γέννηση στην ενδιάμεση κατάσταση δημιουργεί ένα “σώμα (σχήμα) χωρίς σάρκα, (παρόμοιο με το προηγούμενο και με αυτό που θα δημιουργηθεί” (5).
Προικίζεται με τις ιδιότητες των αισθήσεων, την ικανότητα της ελεύθερης κίνησης, και νοητικά είναι πολύ φωτεινό. “Αυτό το σώμα (γεννημένο) από την επιθυμία είναι μία παραίσθηση σκεπτομορφής στην ενδιάμεση κατάσταση και ονομάζεται σώμα της επιθυμίας” (6).
Αυτό το σώμα που μπορεί να μετακινείται κατά βούληση, να διασχίζει το βασίλεια χωρίς εμπόδια, είναι η απόδειξη ότι βρίσκεται στο SIDPAI BARDO. Θα δει επίσης τους φίλους του, τους συγγενείς του και θα τους μιλήσει χωρίς να πάρει απάντηση. Έτσι, αυτή τη στιγμή δοκιμάζει μεγάλο πόνο. Εκεί επίσης πρέπει να αποφύγει κάθε μορφή προσκόλλησης. Το σώμα της επιθυμίας όντας χωρίς νου, περιπλανάται ασταμάτητα και άθελά του σε αυτόν τον ενδιάμεσο κόσμο. Ταλαντευόμενος μέσα σε όλες τις αισθήσεις, ο “γνώστης” θα είναι αμυδρός κάποιες στιγμές και ασυνάρτητος. Θα αισθάνεται θλίψη και δυστυχία καθώς και παγερό κρύο ενώ θα διερωτάται: “τι πρόκειται να γίνω;” Τότε φθάνει η στιγμή για να παρουσιαστεί μπροστά στους Κυρίους του Θανάτου. Η στιγμή της κρίσης έχει έλθει και ένα Καλό Πνεύμα λογαριάζει τα λευκά χαλίκια των καλών πράξεων και ένα Κακό Πνεύμα τα μαύρα χαλίκια των κακών. Το σώμα της επιθυμίας προσπαθεί να δικαιολογηθεί λέγοντας: “δεν έκανα καμιά κακή πράξη”. Αλλά ο Κύριος του Θανάτου συμβουλεύεται τον καθρέπτη του κάρμα όπου είναι γραμμένες οι πράξεις του πεθαμένου. Κανένα ψέμα δεν μπορεί εκεί να κρυφτεί.
Τότε, βλέπει ένα ξέσπασμα μανίας του Κυρίου του Θανάτου που βασανίζει το σώμα του πεθαμένου, κόβοντάς του το κεφάλι, τρώγοντάς του τη σάρκα, ξεριζώνοντάς την καρδιά του, τρώγοντας τα κόκαλά του. Αλλά, αυτό το νοητικό σώμα είναι ανίκανο να πεθάνει, ακόμα και όταν είναι κατακομματιασμένο. Αυτά τα βασανιστήρια συμβολίζουν τη φρίκη της συνείδησης. Η κρίση που περιγράφεται εδώ συμβολίζει το Καλό Πνεύμα που αντιπαρατίθεται στο κακό, δικαστής είναι η ίδια η συνείδηση στην αυστηρή όψη της, της αμεροληψίας και της αγάπης για τη δικαιοσύνη. Ο καθρέπτης συμβολίζει τη μνήμη. Ένα καθαρά ανθρώπινο στοιχείο της συνείδησης του νεκρού προχωρεί, και, προφέροντας φτηνές δικαιολογίες, επιδιώκει, δικαιολογούμενο, να ελαττώσει την ποινή. Άρα, η μόνη διέξοδος για τον “γνώστη” είναι να ακούει προσεκτικά και να καταλαβαίνει τα λόγια του Bardo Thodol:
“Το σώμα του της επιθυμίας είναι ένα σώμα τάσεων και κενού. Το Κενό δεν μπορεί να πληγώσει το κενό. Αυτό που είναι χωρίς ιδιότητα δεν μπορεί να πληγώσει αυτό που είναι χωρίς ιδιότητα. Έξω από τις προσωπικές του παραισθήσεις, πραγματικά δεν υπάρχει τίποτα έξω από τον εαυτό του όπως: ο Κύριος του Θανάτου ή ο Θεός ή ο Δαίμονας ή το Πνεύμα του Θανάτου με κεφάλι Ταύρου. Ενέργησε με τέτοιο τρόπο ώστε να το αναγνωρίσεις αυτό” (7).
Ο Βουδισμός διδάσκει άλλωστε ότι τη στιγμή της κρίσης, ο Γιάμα, θεός του θανάτου, ρωτάει: “Είδες τους αγγελιοφόρους μου όταν ήσουν ζωντανός;” Αυτοί οι αγγελιοφόροι είναι ένα παιδί που δεν περπατάει ακόμα. Ένας πολύ γέρος. Ένας άρρωστος που υποφέρει φρικτά. Ένας κλέφτης στα βάσανα της τιμωρίας του και ένα πτώμα σε αποσύνθεση. Το να δει κανείς αυτούς τους αγγελιοφόρους όσο είναι ζωντανός υπονοεί ότι κάνει ευγενικές πράξεις για την απελευθέρωση όλων των όντων κατανοώντας ότι η Σαμσάρα είναι πόνος και άγνοια. Το να μην τους έχει δει σημαίνει ότι έχει ενεργήσει με εγωισμό και χωριστικότητα και αυτό είναι που καθορίζει τις ποινές, δηλαδή το κάρμα, που χτυπάει τον καθένα σε σχέση με την αξία του και ποτέ με αυθαίρετο τρόπο.
Μετά από την κρίση του νεκρού, του δίνεται η ευκαιρία να βρεθεί μπροστά στα έξι φώτα που προέρχονται από τα έξι Λόκας ή επίπεδα εκδήλωσης του Κύκλου της σαμσαρικής ύπαρξης. Πάνω στο θέμα της αναγέννησης, επιβάλλεται μία διευκρίνηση. Παρόλο που τα εξωτερικά ινδουιστικά και βουδιστικά δόγματα φαίνεται να αναγνωρίζουν στο ανθρώπινο ον τη δυνατότητα αναγέννησης σε άλλα επίπεδα εκδήλωσης (των ζώων ή των θεών), η εσωτερική διδασκαλία επεξηγεί ότι δεν μπορούμε παρά να ξαναγεννηθούμε στο ανθρώπινο βασίλειο και ότι οι υπαινιγμοί για τα άλλα βασίλεια έχουν σχέση με συμβολικές εικόνες ορισμένων ανθρώπινων ψυχολογικών χαρακτηριστικών.
Το τέλος του Sidpa Bardo συνίσταται στην εκλογή της μήτρας για την αναγέννηση. Μετά από πολλές δοκιμασίες και παραινέσεις δίνονται οι τελευταίες συμβουλές ώστε η εκλογή της μήτρας να γίνει με κάποια διάκριση και να μπορέσει να συνεχιστεί η πνευματική πρόοδος της συνείδησης.
Έτσι, το κοινό σημείο ανάμεσα στη γέννηση στο Bardo και την αναγέννηση στον ορατό κόσμο είναι: “Να είσαι συνειδητός, μην αφαιρείσαι. Κράτησε την μνήμη των αρχών και προσανατόλισε τις σκέψεις σου, τα λόγια σου και τις πράξεις σου προς την κατεύθυνση του Πρωταρχικού Βούδα”.
ΤΟ BARDO THODOL, ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΚΗ ΔΙΗΓΗΣΗ
Το πέρασμα από την ορατή ζωή στην αόρατη ζωή προκαλεί μία τεράστια απελευθέρωση ενέργειας, πολύ ανώτερη από μία απλή έκρηξη ή ακτινοβολία. Αυτό το πλεόνασμα ενέργειας προκαλεί μία ισχυρή επιτάχυνση, η οποία επιτρέπει στον πεθαμένο να ξεπεράσει όλα τα επίπεδα της εκδήλωσης και να φθάσει στον ίδιο τον κόσμο των αρχών, πέρα από κάθε διαφοροποίηση: στο σύμπαν που περιγράφεται σαν αυτό του “Λαμπρού Πρωταρχικού Φωτός”. Αυτό το πλεόνασμα ενέργειας, που παράγεται χάρις στον φυσικό θάνατο, επιτρέπει στον άνθρωπο, τουλάχιστον για μία στιγμή, να γίνει εικόνα ανάλογη του Δημιουργού. Χάρη στον θάνατο, ο άνθρωπος γίνεται δημιουργός. Όπως στον μυθικό χρόνο της πρωταρχικής δημιουργίας, προσφέρεται θυσία και στερείται τα ίδια του τα διαφοροποιημένα μέσα για να απελευθερώσει την ενέργεια που αναδημιουργεί το σύμπαν από την αρχική στιγμή ως την τελευταία του εκδήλωση.
Όταν ο νεκρός βρίσκεται αντιμέτωπος με το Λαμπρό Πρωταρχικό Φως, μόνο μία πολύ αφυπνισμένη και φωτεινή συνειδητοποίηση μπορεί να του επιτρέψει να αναλάβει αυτή τη δημιουργική πράξη και να βυθιστεί στην ενότητα για να μην ξαναπέσει πια στην εκδήλωση. Αποδεχόμενος με τρόπο συνειδητό τον θάνατο σαν θυσία και αυτο-δημιουργία του επιτρέπεται να περάσει στην “άλλη πλευρά” των αρχών και να επιτύχει έτσι την απελευθέρωση από τα έξι Λόκας ή κόσμους (8). Εκεί που εδρεύει η κατάσταση του Βούδα.
Αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις, η εμπειρία του θανάτου βιώνεται σε ημι-συνειδητή κατάσταση γι’ αυτό αυτή η επαφή με τις αρχές τρομάζει τον πεθαμένο, που αρχίζει την πτώση του μέσα από τα διάφορα επίπεδα της εκδήλωσης. Έτσι με την πείρα του, αναδημιουργεί όλα τα στάδια της δημιουργίας του κόσμου, που εκφράζονται στη μαντάλα. Βλέπει να αναδύονται από την ίδια του την ενέργεια και τον ίδιο του το νου όλα τα αρχετυπικά μοντέλα που σχημάτισαν το Σύμπαν.
Το Bardo Thodol δίνει με εικόνες τις σειρές που δομούν το σύμπαν και δίνουν μορφή στην κοσμική Μαντάλα, Έτσι ο άνθρωπος γίνεται συνδημιουργός του σύμπαντος χάρη στην αλληλοεπίδραση της ενέργειας και των νοητικών μορφών που φέρει μέσα του. Ο μικρόκοσμος του ανθρώπου είναι η ενσάρκωση του παγκόσμιου μακρόκοσμου. Το Bardo Thodol, που χαράσσει εκ νέου μέσω του περίπλου του θανάτου όλα τα στάδια της δημιουργίας, μπορεί επομένως να θεωρηθεί σαν κοσμογονική διήγηση και όχι μόνο απλώς σαν ένα βιβλίο που περιγράφει το υπερπέραν. Περιγράφει πράγματι τον κύκλο της ενσάρκωσης και της αποπεράτωσης της δημιουργίας και τους δρόμους της εκ νέου ολοκλήρωσης στην ενότητα, στη διάρκεια της οποίας ο θάνατος εμφανίζεται σαν “κοσμοσύνθεση”. Η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας με σφαιρικό και συνειδητό τρόπο επιτρέπει στον ίδιο τον άνθρωπο να γίνει μαντάλα του σύμπαντος.
Σημειώσεις
(1) Le Bardo Thodol, Livre des Morts Tibetain. Ed. Maisonneuve, 1975, σελ. 130
(2) Le Bardo Thodol, ο.π., σελ. 25
(3) Ο.π., σελ. 87
(4) Ο.π., σελ. 124-125
(5) Ο.π., σελ. 134
(6) Ο.π., σελ. 135
(7) Ο.π., σελ. 144
(8) Ο κόσμος της «Κόλασης» το έκτο Λόκα, είναι από μόνο του μια κατάσταση του Bardo, κατάσταση ενδιάμεση προορισμένη για αυτούς που δεν συμμορφώνονται με τους κοσμικούς νόμους, αλλά δεν έχουν ακόμα απελευθερωθεί μέσω της αυτοθυσίας. Αυτός ο κόσμος ονομάζεται “Χουνγκ (κάτω), και αντιπροσωπεύει συμβολικά το κατώτερο μέρος του ανώτερου κάθετου κόσμου των θεών. Κατά κάποιο τρόπο όλο το πέρασμα από το Bardo είναι ένα πέρασμα από την “Κόλαση”, καθώς περιμένει η ψυχή να ξαναβρεί μία νέα μήτρα για να εκδηλωθεί ξανά.