Το Θιβέτ, ένα από τα υψηλότερα κατοικημένα οροπέδια του κόσμου, ανέπτυξε κατά τη διάρκεια της ιστορίας του έναν από τους σημαντικότερους μοναστικούς πολιτισμούς της Ασίας. Σε υψόμετρα που συχνά ξεπερνούν τα 3.500 μέτρα, δημιουργήθηκαν μοναστήρια τα οποία δεν υπήρξαν μόνο χώροι θρησκευτικής λατρείας, αλλά και πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες, εργαστήρια τέχνης, κέντρα αντιγραφής χειρογράφων, σχολές ιατρικής, αστρονομίας και φιλοσοφίας. Για περισσότερους από δώδεκα αιώνες αποτέλεσαν την πνευματική και πολιτιστική καρδιά του Θιβέτ.
Η είσοδος του Βουδισμού στο Θιβέτ τοποθετείται στον 7ο αιώνα, κατά τη βασιλεία του Songtsen Gampo, ο οποίος συνέβαλε στην πρώτη επαφή της χώρας με τον ινδικό και τον κινεζικό βουδισμό. Ωστόσο, η πραγματική εδραίωση της νέας θρησκείας πραγματοποιήθηκε τον 8ο αιώνα, όταν ο βασιλιάς Trisong Detsen προσκάλεσε στο Θιβέτ τον μεγάλο λόγιο Śāntarakṣita και τον δάσκαλο Padmasambhava. Η ίδρυση του μοναστηριού Samye αποτέλεσε το καθοριστικό γεγονός αυτής της περιόδου και σηματοδότησε την απαρχή της οργανωμένης μοναστικής ζωής.
Από τον 11ο έως τον 15ο αιώνα αναπτύχθηκαν οι μεγάλες σχολές του θιβετιανού βουδισμού – Nyingma, Kagyu, Sakya και Gelug – καθεμία με τη δική της φιλοσοφική παράδοση, εκπαιδευτική μέθοδο και μοναστική οργάνωση. Τα μεγάλα μοναστήρια που ίδρυσαν εξελίχθηκαν σε οργανωμένα εκπαιδευτικά ιδρύματα, όπου η φοίτηση μπορούσε να διαρκέσει περισσότερες από δύο δεκαετίες. Οι μοναχοί μελετούσαν λογική, φιλοσοφία, ψυχολογία, μεταφυσική, γλωσσολογία, ιατρική, τελετουργία και τέχνη, ενώ η δημόσια φιλοσοφική αντιπαράθεση αποτελούσε βασικό μέσο διδασκαλίας.
Η αρχιτεκτονική των θιβετιανών μοναστηριών δεν υπαγορεύτηκε μόνο από πρακτικές ανάγκες αλλά και από βαθύ συμβολισμό. Τα περισσότερα συγκροτήματα ανεγέρθηκαν σε κορυφές λόφων ή σε απόκρημνες πλαγιές, ώστε να δεσπόζουν στο τοπίο και να δημιουργούν έναν φυσικό διαχωρισμό από τον καθημερινό κόσμο. Οι κεντρικοί ναοί, οι αίθουσες συγκεντρώσεων, οι στούπες, οι βιβλιοθήκες και τα κελιά των μοναχών οργανώνονται σύμφωνα με μια αυστηρή λειτουργική και πνευματική ιεραρχία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στο Samye, ολόκληρο το μοναστηριακό συγκρότημα σχεδιάστηκε ως τρισδιάστατη απεικόνιση της βουδιστικής κοσμολογίας.
Παράλληλα, τα μοναστήρια υπήρξαν ανεκτίμητα κέντρα διατήρησης της γνώσης. Στις βιβλιοθήκες τους φυλάχθηκαν χιλιάδες χειρόγραφα και ξυλογραφίες που περιλαμβάνουν θρησκευτικά κείμενα, φιλοσοφικές πραγματείες, ιστορικά χρονικά, ιατρικά συγγράμματα, λεξικά, αστρονομικούς πίνακες και μεταφράσεις έργων από τα σανσκριτικά. Πολλά από αυτά τα κείμενα σώθηκαν μόνο χάρη στη θιβετιανή παράδοση, καθώς τα πρωτότυπα ινδικά χειρόγραφα χάθηκαν στο πέρασμα των αιώνων.
Οι πολιτικές αναταραχές του 20ού αιώνα, και ιδιαίτερα τα γεγονότα μετά το 1959 και κατά την Πολιτιστική Επανάσταση, προκάλεσαν σοβαρές καταστροφές σε μεγάλο αριθμό μοναστηριών και βιβλιοθηκών. Ωστόσο, από τη δεκαετία του 1980 ξεκίνησαν εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης και αρκετά ιστορικά μοναστήρια επαναλειτούργησαν, διατηρώντας μέχρι σήμερα τον ρόλο τους ως σημαντικά θρησκευτικά και πολιτιστικά κέντρα.
Πριν από το 1959, δηλαδή πριν από την κινεζική διοίκηση, οι ιστορικές μελέτες εκτιμούν ότι υπήρχαν στο Θιβέτ περίπου 2.500–2.700 ανδρικά μοναστήρια και περίπου 800 γυναικεία μοναστήρια (μονές). Συνολικά 3.300–3.500 μοναστικά ιδρύματα. Σε αυτά ζούσαν περισσότεροι από 110.000 μοναχοί, ενώ ορισμένες πηγές δίνουν ακόμη μεγαλύτερους αριθμούς όταν συμπεριλαμβάνονται όλες οι ιστορικές θιβετιανές περιοχές (Ü-Tsang, Kham και Amdo).
Από αυτά τα μοναστήρια ξεχωρίζουν πέντε ως πολύ σημαντικά. Αυτά δεν είναι απλώς τα μεγαλύτερα ή τα πιο εντυπωσιακά του Θιβέτ. Ξεχωρίζουν επειδή, ως σύνολο, αποτυπώνουν την ιστορική εξέλιξη του θιβετιανού βουδισμού από την ίδρυσή του έως την περίοδο της ακμής του. Αυτά τα πέντε μοναστήρια αποτελούν τους σημαντικότερους πυλώνες της θρησκευτικής, εκπαιδευτικής, πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του Θιβέτ και προσφέρουν μια ολοκληρωμένη εικόνα της εξέλιξης του θιβετιανού πολιτισμού.
Το Μοναστήρι Samye (bsam yas)Το Samye θεωρείται το λίκνο του θιβετιανού βουδισμού, το πρώτο πλήρως οργανωμένο βουδιστικό μοναστήρι που ιδρύθηκε στο Θιβέτ και σηματοδοτεί την απαρχή της οργανωμένης μοναστικής ζωής. Η κατασκευή του άρχισε περίπου το 775 μ.Χ. και ολοκληρώθηκε γύρω στο 779 μ.Χ., κατά τη βασιλεία του Trisong Detsen (742–797), του ηγεμόνα που καθιέρωσε τον βουδισμό ως τη σημαντικότερη θρησκευτική και πνευματική παράδοση της χώρας. Το έργο πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία δύο κορυφαίων μορφών του ινδικού βουδισμού: του μεγάλου λόγιου Śāntarakṣita, ο οποίος οργάνωσε τη μοναστική κοινότητα, και του Padmasambhava (Guru Rinpoche), στον οποίο η θιβετιανή παράδοση αποδίδει την υπέρβαση των τοπικών αντιστάσεων και τη θεμελίωση της νέας θρησκείας.
Η επιλογή της θέσης δεν ήταν τυχαία. Το μοναστήρι οικοδομήθηκε στην εύφορη κοιλάδα του ποταμού Yarlung Tsangpo, περίπου 120 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Λάσα, σε περιοχή που συνδέεται με τις απαρχές του θιβετιανού βασιλείου. Η θέση εξασφάλιζε εύκολη πρόσβαση, φυσική προστασία και ισχυρό συμβολισμό, καθώς η κοιλάδα θεωρούνταν η γενέτειρα της πολιτικής και πολιτιστικής ταυτότητας του Θιβέτ.
Η αρχιτεκτονική του Samye αποτελεί μοναδική περίπτωση στην παγκόσμια ιστορία της αρχιτεκτονικής. Ολόκληρο το συγκρότημα σχεδιάστηκε ως μια τρισδιάστατη αναπαράσταση του βουδιστικού σύμπαντος (Μαντάλα). Στο κέντρο βρίσκεται ο ναός Utse, που συμβολίζει το μυθικό Όρος Μερού, τον άξονα του κόσμου σύμφωνα με την ινδική και βουδιστική κοσμολογία. Γύρω του αναπτύσσονται τέσσερις ναοί που αντιστοιχούν στις τέσσερις ηπείρους της παραδοσιακής κοσμολογίας, ενώ η εξωτερική περίμετρος περιβάλλεται από τείχος με τέσσερις πύλες προσανατολισμένες στα σημεία του ορίζοντα. Η σύνθεση αυτή μετατρέπει το μοναστήρι σε ένα αρχιτεκτονικό διάγραμμα του σύμπαντος και όχι απλώς σε ένα σύνολο θρησκευτικών κτηρίων.
Το Samye υπήρξε το πρώτο μεγάλο κέντρο μετάφρασης βουδιστικών κειμένων από τα σανσκριτικά στα θιβετιανά. Εδώ εργάστηκαν Ινδοί και Θιβετιανοί λόγιοι, δημιουργώντας ένα μεταφραστικό έργο που διαμόρφωσε τη θιβετιανή βουδιστική γραμματεία για περισσότερο από μία χιλιετία. Πολλά ινδικά έργα που σήμερα έχουν χαθεί σώζονται αποκλειστικά χάρη στις μεταφράσεις που πραγματοποιήθηκαν στο Samye.
Ιδιαίτερη ιστορική σημασία έχει και η περίφημη Σύνοδος του Samye (τέλη 8ου αιώνα), κατά την οποία συζητήθηκαν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις προς τη φώτιση: η βαθμιαία, που εκπροσωπούσε η ινδική παράδοση, και η άμεση, που συνδεόταν με τον κινεζικό βουδισμό Chan. Σύμφωνα με τη θιβετιανή ιστοριογραφία, επικράτησε η ινδική προσέγγιση, γεγονός που επηρέασε αποφασιστικά τη μετέπειτα εξέλιξη του θιβετιανού βουδισμού.
Η αξία του δεν περιορίζεται στη θρησκευτική του σημασία· αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της ασιατικής αρχιτεκτονικής και ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα όπου η κοσμολογία, η φιλοσοφία και η αρχιτεκτονική συνυπάρχουν σε τόσο ολοκληρωμένη μορφή.
Το Μοναστήρι Drepung (’Bras spungs)
Το Drepung (θιβετιανά: ’Bras spungs, «Σωρός από Ρύζι») αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα μοναστικά συγκροτήματα του Θιβέτ και υπήρξε για αιώνες το μεγαλύτερο βουδιστικό μοναστήρι του κόσμου. Ιδρύθηκε το 1416 από τον Jamyang Chöjé Tashi Pelden (1379–1449), έναν από τους σημαντικότερους μαθητές του μεγάλου μεταρρυθμιστή Tsongkhapa, ιδρυτή της σχολής Gelug. Το μοναστήρι βρίσκεται στους πρόποδες του όρους Gephel, περίπου πέντε χιλιόμετρα δυτικά της Λάσα, σε υψόμετρο σχεδόν 3.850 μέτρων.
Η ονομασία του προέρχεται από την εικόνα που δημιουργούν τα κατάλευκα κτήρια καθώς απλώνονται στην πλαγιά του βουνού, θυμίζοντας σωρούς από λευκούς κόκκους ρυζιού. Η θέση του επιλέχθηκε με ιδιαίτερη προσοχή: προστατευμένο από τους βόρειους ανέμους, με άμεση πρόσβαση στη Λάσα αλλά αρκετά απομονωμένο ώστε να ευνοεί τη μοναστική ζωή και τη μελέτη.
Από τον 15ο έως τον 20ό αιώνα το Drepung εξελίχθηκε στο σημαντικότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του Θιβέτ. Στην περίοδο της μεγαλύτερης ακμής του φιλοξενούσε 7.000 έως 10.000 μοναχούς, αριθμός που ξεπερνούσε τον πληθυσμό πολλών ευρωπαϊκών πόλεων της ίδιας εποχής. Η λειτουργία του θύμιζε οργανωμένη πανεπιστημιούπολη, με ανεξάρτητες σχολές (dratsang), βιβλιοθήκες, κατοικίες, ναούς, εργαστήρια και μεγάλες αίθουσες διδασκαλίας.
Το μοναστήρι αποτελούνταν αρχικά από επτά εκπαιδευτικά κολέγια, από τα οποία τα σημαντικότερα ήταν τα Gomang και Loseling, γνωστά για τη διδασκαλία της βουδιστικής φιλοσοφίας και λογικής. Οι σπουδές διαρκούσαν συνήθως είκοσι ή και περισσότερα χρόνια. Η εκπαίδευση βασιζόταν στην απομνημόνευση κλασικών κειμένων, στη συστηματική μελέτη και κυρίως στις δημόσιες φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις, μέσα από τις οποίες οι μοναχοί όφειλαν να αποδείξουν τη βαθιά κατανόηση των διδασκαλιών.
Το Drepung συνδέεται άμεσα με την ιστορία των Δαλάι Λάμα. Στο εσωτερικό του βρίσκεται το Ganden Phodrang, η κατοικία που αποτέλεσε την επίσημη έδρα των Δαλάι Λάμα μέχρι την ανέγερση του Παλατιού Ποτάλα τον 17ο αιώνα. Από το μοναστήρι αυτό ασκήθηκε σημαντική πνευματική αλλά και πολιτική επιρροή σε ολόκληρο το Θιβέτ, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της εδραίωσης της σχολής Gelug.
Οι βιβλιοθήκες του Drepung διατηρούσαν μία από τις σημαντικότερες συλλογές βουδιστικών χειρογράφων στο Θιβέτ. Εκτός από τα κλασικά κείμενα του Kangyur και του Tengyur, φυλάσσονταν ιστορικά χρονικά, βιογραφίες μεγάλων δασκάλων, φιλοσοφικές πραγματείες και ξυλογραφίες υψηλής καλλιτεχνικής αξίας. Το μοναστήρι λειτουργούσε επίσης ως σημαντικό κέντρο αντιγραφής και έκδοσης θρησκευτικών κειμένων.
Το Μοναστήρι Sera (Se ra)
Το Sera είναι ένα από τα τρία μεγάλα μοναστήρια της σχολής Gelug γύρω από τη Λάσα, μαζί με τα Drepung και Ganden. Ιδρύθηκε το 1419 από τον Sakya Yeshe (1354–1435), έναν από τους σημαντικότερους μαθητές του μεγάλου δασκάλου Tsongkhapa, και εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα βουδιστικής φιλοσοφίας του Θιβέτ. Βρίσκεται περίπου πέντε χιλιόμετρα βόρεια της Λάσα, στις νότιες υπώρειες του όρους Pubuchok, σε υψόμετρο περίπου 3.700 μέτρων. Η θέση του εξασφαλίζει φυσική προστασία από τους βόρειους ανέμους, ενώ παράλληλα επιτρέπει την άμεση επικοινωνία με την πρωτεύουσα.
Η ονομασία Sera αποδίδεται συνήθως στη θιβετιανή λέξη που σημαίνει «άγριο τριαντάφυλλο», καθώς σύμφωνα με την παράδοση η περιοχή ήταν γεμάτη από τέτοιους θάμνους όταν άρχισε η κατασκευή του μοναστηριού. Μέσα σε λίγες δεκαετίες από την ίδρυσή του, εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα του Θιβέτ, φιλοξενώντας περισσότερους από 5.000 μοναχούς κατά την περίοδο της μεγαλύτερης ακμής του.
Το χαρακτηριστικό που έκανε το Sera παγκοσμίως γνωστό είναι η ιδιαίτερη μέθοδος διδασκαλίας της φιλοσοφίας. Οι μοναχοί εκπαιδεύονταν μέσα από δημόσιες αντιπαραθέσεις, κατά τις οποίες ένας μαθητής διατύπωνε ερωτήσεις και επιχειρήματα, ενώ ο συνομιλητής του όφειλε να απαντά άμεσα και με απόλυτη λογική συνέπεια. Η χαρακτηριστική κίνηση με το δυνατό χτύπημα των παλαμών, που συνοδεύει κάθε ερώτηση, δεν αποτελεί θεατρικό στοιχείο αλλά μέρος μιας αυστηρά καθορισμένης παιδαγωγικής διαδικασίας. Στόχος δεν είναι η νίκη σε μια συζήτηση, αλλά η βαθύτερη κατανόηση των φιλοσοφικών εννοιών και η εξάσκηση της λογικής σκέψης.
Το μοναστήρι οργανώθηκε γύρω από τρία μεγάλα εκπαιδευτικά κολέγια: το Sera Je, το Sera Me και το Ngakpa Dratsang, το οποίο ειδικευόταν κυρίως στις ταντρικές σπουδές. Κάθε κολέγιο διέθετε τους δικούς του ναούς, αίθουσες διδασκαλίας, βιβλιοθήκες και χώρους κατοικίας, λειτουργώντας σχεδόν ως αυτόνομη ακαδημαϊκή κοινότητα μέσα στο ευρύτερο μοναστηριακό συγκρότημα.
Ξεχωριστή θέση κατέχει η περίφημη Αυλή των Αντιπαραθέσεων, όπου μέχρι σήμερα πραγματοποιούνται καθημερινά οι φιλοσοφικές συζητήσεις των μοναχών, διατηρώντας μια εκπαιδευτική παράδοση ηλικίας άνω των πέντε αιώνων.
Οι βιβλιοθήκες του Sera περιείχαν σημαντικές συλλογές θρησκευτικών και φιλοσοφικών κειμένων, καθώς και πολυάριθμες ξυλογραφίες και χειρόγραφα που χρησιμοποιούνταν στην εκπαίδευση. Το μοναστήρι διακρίθηκε ιδιαίτερα για τη διδασκαλία της λογικής, της γνωσιολογίας και της βουδιστικής φιλοσοφίας, ενώ πολλοί από τους σημαντικότερους δασκάλους της σχολής Gelug δίδαξαν ή σπούδασαν στους χώρους του.
Το Μοναστήρι Ganden (Dga‘ ldan)
Το Ganden είναι ένα από τα σημαντικότερα μοναστήρια του Θιβέτ και κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία του θιβετιανού βουδισμού, καθώς αποτελεί το πρώτο μοναστήρι της σχολής Gelug. Ιδρύθηκε το 1409 από τον μεγάλο δάσκαλο Je Tsongkhapa (1357–1419), τον σημαντικότερο μεταρρυθμιστή του θιβετιανού βουδισμού κατά τον ύστερο Μεσαίωνα. Από το Ganden ξεκίνησε η πνευματική και εκπαιδευτική παράδοση που επηρέασε βαθιά την πολιτική, θρησκευτική και πολιτιστική ιστορία του Θιβέτ για περισσότερους από έξι αιώνες.
Το μοναστήρι βρίσκεται περίπου 40 χιλιόμετρα ανατολικά της Λάσα, σε υψόμετρο περίπου 4.300 μέτρων, επάνω σε μία επιμήκη κορυφογραμμή του όρους Wangbur, από όπου δεσπόζει στην κοιλάδα του ποταμού Kyichu. Η επιλογή της θέσης συνδυάζει φυσική οχύρωση, απομόνωση και εξαιρετική ορατότητα προς το γύρω τοπίο, στοιχεία που χαρακτηρίζουν πολλά από τα μεγάλα μοναστικά συγκροτήματα του Θιβέτ.
Η ονομασία Ganden προέρχεται από τη σανσκριτική λέξη Tuṣita, τον ουράνιο κόσμο όπου, σύμφωνα με τη βουδιστική παράδοση, κατοικεί ο μελλοντικός Βούδας Μαϊτρέγια. Η επιλογή του ονόματος υποδηλώνει τον πνευματικό προσανατολισμό του μοναστηριού ως τόπου μελέτης, διαλογισμού και καλλιέργειας της σοφίας.
Από την ίδρυσή του, το Ganden εξελίχθηκε σε ένα από τα κορυφαία εκπαιδευτικά κέντρα του Θιβέτ. Η διδασκαλία οργανώθηκε γύρω από δύο μεγάλα κολέγια, το Jangtse και το Shartse, όπου οι μοναχοί εκπαιδεύονταν στη φιλοσοφία, τη λογική, τη μοναστική πειθαρχία και τις ταντρικές πρακτικές. Οι σπουδές διαρκούσαν πολλά χρόνια και κορυφώνονταν με αυστηρές δημόσιες εξετάσεις και φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις, αντίστοιχες με εκείνες των μοναστηριών Drepung και Sera.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στο Ganden βρίσκεται ο τάφος του Tsongkhapa, ο οποίος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους προσκυνήματος του θιβετιανού βουδισμού. Μετά τον θάνατό του, την ηγεσία της σχολής Gelug δεν ανέλαβε κάποιος διάδοχος με κληρονομικό δικαίωμα, αλλά ο Ganden Tripa («Κάτοχος του Θρόνου του Ganden»), ο οποίος μέχρι σήμερα θεωρείται ο ανώτατος θεσμικός επικεφαλής της σχολής Gelug. Ο θεσμός αυτός είναι διαφορετικός από εκείνον του Δαλάι Λάμα, ο οποίος αποτελεί την πλέον γνωστή πνευματική μορφή της ίδιας παράδοσης.
Οι βιβλιοθήκες του Ganden φιλοξενούσαν πολύτιμες συλλογές βουδιστικών χειρογράφων, φιλοσοφικών σχολίων και έργων του Tsongkhapa. Παράλληλα λειτουργούσαν εργαστήρια αντιγραφής και ξυλογραφίας, συμβάλλοντας σημαντικά στη διάδοση της γραπτής παράδοσης της σχολής Gelug.
Το Μοναστήρι Tashilhunpo
Το Tashilhunpo είναι ένα από τα σημαντικότερα μοναστήρια του Θιβέτ και το κύριο πνευματικό κέντρο της ιστορικής επαρχίας Tsang. Ιδρύθηκε το 1447 από τον Gendun Drub (1391–1474), ο οποίος αργότερα αναγνωρίστηκε ως ο Πρώτος Δαλάι Λάμα. Βρίσκεται στις δυτικές παρυφές της πόλης Shigatse, της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης του Θιβέτ, περίπου 250 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λάσα, σε υψόμετρο περίπου 3.850 μέτρων. Χάρη στη στρατηγική του θέση πάνω από την εύφορη κοιλάδα του ποταμού Nyang Chu, εξελίχθηκε γρήγορα σε ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά, εκπαιδευτικά και πολιτιστικά κέντρα της χώρας.
Η ονομασία Tashilhunpo σημαίνει «Ο λόφος της ευλογίας και της ευημερίας», ενώ από τον 17ο αιώνα το μοναστήρι καθιερώθηκε ως η επίσημη έδρα των Πάντσεν Λάμα, των δεύτερων σε σημασία πνευματικών ηγετών της σχολής Gelug μετά τον Δαλάι Λάμα. Η στενή σχέση μεταξύ των δύο αυτών θεσμών διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τη θρησκευτική και πολιτική ιστορία του Θιβέτ κατά τους επόμενους αιώνες.
Κατά την περίοδο της μεγαλύτερης ακμής του, το Tashilhunpo φιλοξενούσε περισσότερους από 4.000 μοναχούς και λειτουργούσε ως οργανωμένο μοναστικό πανεπιστήμιο. Η εκπαίδευση περιλάμβανε φιλοσοφία, λογική, μοναστική πειθαρχία, ιατρική, αστρονομία και τελετουργικές σπουδές, ενώ οι βιβλιοθήκες του διατηρούσαν εκτεταμένες συλλογές χειρογράφων, ξυλογραφιών και ιστορικών χρονικών. Ιδιαίτερη έμφαση δινόταν επίσης στην καλλιέργεια της θιβετιανής ιατρικής και στη σύνταξη αστρονομικών ημερολογίων, τα οποία χρησιμοποιούνταν σε ολόκληρο το Θιβέτ.
Το πλέον γνωστό μνημείο του μοναστηριού είναι ο ναός του Μαϊτρέγια (Jampa Temple), όπου δεσπόζει ένα από τα μεγαλύτερα επιχρυσωμένα αγάλματα του Βούδα Μαϊτρέγια στον κόσμο. Το άγαλμα, ύψους περίπου 26 μέτρων, ολοκληρώθηκε το 1914 με πρωτοβουλία του 9ου Πάντσεν Λάμα και κατασκευάστηκε από χαλκό, χρυσό και πολύτιμους λίθους. Αποτελεί έως σήμερα το σημαντικότερο προσκύνημα του μοναστηριού και ένα από τα κορυφαία έργα της θιβετιανής μεταλλοτεχνίας.
Εξίσου σημαντικές είναι οι στούπες που φιλοξενούν τα λείψανα διαδοχικών Πάντσεν Λάμα, καθώς και οι αίθουσες που διακοσμούνται με τοιχογραφίες υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας, θάνγκα και ξυλόγλυπτα. Οι βιβλιοθήκες του μοναστηριού διατήρησαν πολύτιμα αντίγραφα του Kangyur και του Tengyur, αλλά και σημαντικά έργα ιστορίας, φιλοσοφίας και ιατρικής.
Συνοπτικά, το Samye σηματοδοτεί την απαρχή της οργανωμένης μοναστικής ζωής, το Ganden τη γέννηση της σχολής Gelug, τα Drepung και Sera την κορύφωση της μοναστικής εκπαίδευσης και της φιλοσοφικής σκέψης, ενώ το Tashilhunpo εκφράζει τον σημαντικό ρόλο των Πάντσεν Λάμα και της πνευματικής παράδοσης της περιοχής Tsang. Μαζί, τα πέντε αυτά μοναστήρια αποτελούν τους σημαντικότερους πυλώνες της θρησκευτικής, εκπαιδευτικής, πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του Θιβέτ και προσφέρουν μια ολοκληρωμένη εικόνα της εξέλιξης του θιβετιανού πολιτισμού.
Εκτός από τα παραπάνω εξίσου διάσημα είναι και τα:
Sakya Monastery έδρα της σχολής Sakya που κατά τον 13ο αιώνα αποτέλεσε ουσιαστικά την πρωτεύουσα του Θιβέτ υπό την προστασία των Μογγόλων. Διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες της Ασίας αλλά το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του είναι ένας τεράστιος τοίχος μήκους περίπου 60 μέτρων, πίσω από τον οποίο βρέθηκαν χιλιάδες άγνωστα χειρόγραφα.
Tsurphu Monastery έδρα των Karmapa. Είναι το κέντρο της παλαιότερης παράδοσης διαδοχικών μετενσαρκώσεων (Tulku), η οποία προϋπήρξε της παράδοσης των Δαλάι Λάμα. Έχει τεράστια σημασία για την ιστορία του θιβετιανού βουδισμού.
Mindrolling Monastery. Ένα από τα έξι μεγάλα μοναστήρια της σχολής Nyingma. Διάσημο για την άσκηση της καλλιγραφίας, της αστρονομίας, της θιβετιανής ιατρικής, της μουσικής και της τελετουργίας.
Sakya Dzong και Palcho Monastery (Gyantse), μοναδικό επειδή στεγάζει μοναχούς από διαφορετικές σχολές και ένα από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά έργα του Θιβέτ.
Reting Monastery. Ένα από τα αρχαιότερα μοναστήρια της σχολής Kadam. Διάσημο για το αρχαίο δάσος αρκεύθων, τη σχέση του με τον μεγάλο δάσκαλο Atisha, τον ρόλο του στην αναγέννηση του βουδισμού τον 11ο αιώνα.
Rongbuk Monastery, Το υψηλότερο μοναστήρι του κόσμου. Βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 5.000 μέτρων, στους βόρειους πρόποδες του Έβερεστ.
Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι ο ίδιος ο νους. Σύμφωνα με τη θιβετιανή φιλοσοφία, ο άνθρωπος ζει συνήθως μέσα σε μια συνεχή ροή σκέψεων, επιθυμιών και φόβων, χωρίς να αναγνωρίζει τη βαθύτερη φύση της επίγνωσής του. Η μακρόχρονη άσκηση στο μοναστήρι αποσκοπεί όχι στην απόκτηση «μαγικών» ικανοτήτων, αλλά στη σταδιακή κατανόηση αυτής της φύσης.