Η μετενσάρκωση στην Αρχαία Ελλάδα

Γνώρισε τα βιβλία των Εκδόσεών Νέα Ακρόπολη

Η γέννηση μας είναι ύπνος και είναι λήθη. Η ψυχή που κοντά μας ανατέλλει, αστέρι της ζωής μας,

σε κάποιον άλλο τόπο έχει δύσει, κι είναι από πολύ μακριά φθασμένη. Christopher Wordsworth

Είναι αλήθεια ότι στη δική μας υλιστική εποχή, η ιδέα της προΰπαρξης θεωρείται εξωφρενική. Είναι όμως η μόνη θεωρία που μπορεί να εξηγήσει το μυστηριώδες πρόβλημα του καλού και του κακού και να συμφιλιώσει τον άνθρωπο με την επιφανειακά τρομερή αδικία της ζωής. Τίποτε άλλο δεν μπορεί να καταπραΰνει αποτελεσματικά το επαναστατημένο μας αίσθημα δικαιοσύνης. Η Ε. Π. Μπλαβάτσκυ μας λέει ότι οι διαδοχικές εμφανίσεις πάνω σε μια γη δείχνουν μια ιδιαίτερη γραμμή ζωής, όπου είναι δεμένες όλες οι υπάρξεις (προσωπικότητες) σαν μαργαριτάρια από ένα περιδέραιο. Είναι σαν ένας ατομικός παλμός ζωής, που άρχισε στη Νιρβάνα (υποκειμενικό πεδίο της φύσης) όπως ένας παλμός θερμότητας ή φωτός, που, μέσω του αιθέρα αρχίζει να κινείται στη δυναμική πηγή του. Με την ώθηση του κάρμα και τη δημιουργική κατεύθυνση της ανικανοποίητης επιθυμίας για ύπαρξη, ο παλμός ζωής πορεύεται στο αντικειμενικό πεδίο της Φύσης και τέλος, ύστερα από πολλές κυκλικές μεταβολές, επιστρέφει στη Νιρβάνα.

Φυσικά για να ζήσει κανείς μια συνειδητή ζωή στον άλλο κόσμο, (μετά τον θάνατο) και να καταλάβει ότι Ζωή και Θάνατος είναι οι δύο όψεις της μίας Ζωής, πρέπει πρώτα απ’ όλα να πιστέψει και να βιώσει όσο ζει ότι υπάρχει και μία άλλη ζωή. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε μερικές από τις αντιλήψεις για τη μετενσάρκωση (αρκετές από αυτές δοσμένες μέσα από μύθους), παρμένες από κλασικούς αρχαίους Έλληνες φιλόσοφους και συγγραφείς.

Αναφορές για τη μετενσάρκωση έχουμε σε αρκετά έργα του Πλάτωνα, όπως στον Φαίδωνα, τον Φαίδρο, τον Γοργία, τους Νόμους και την Πολιτεία.

ΦΑΙΔΩΝ

Ο αληθινός φιλόσοφος επιδιώκει να κρατά την ψυχή του ελεύθερη από το ζυγό του σώματος, αρνούμενος συστηματικά τις σωματικές απολαύσεις και γνωρίζοντας το «Ον» στην απόλυτη πραγματικότητά του, τις ιδέες με καθαρή διάνοια, με την ίδια του την ψυχή και όχι με τις αισθήσεις. Έτσι δεν κάνει τίποτε άλλο από το να πλησιάζει τον θάνατο, που είναι ο οριστικός χωρισμός της ψυχής από το σώμα. Επιχειρήματα για την αθανασία της ψυχής:

1. Το επιχείρημα των αντίθετων πραγμάτων π.χ. ωραίο – άσχημο, δίκαιο-άδικο κ.α. Το ένα γεννιέται πάντα από το άλλο. Το γίγνεσθαι συντελείται προς δύο κατευθύνσεις, αφού κάθε αντίθεση έχει δυο πόλους. Έχουμε λοιπόν μία γέννηση από τον πρώτο πόλο προς τον δεύτερο και με αντίστροφη διεύθυνση μία άλλη από τον δεύτερο προς τον πρώτο. Αντίθεση υπάρχει και μεταξύ ζωής και θανάτου. Επομένως και εδώ θα έχουμε δύο γεννήσεις. Η μια θα είναι το αποθνήσκειν και η άλλη το αναζείν. Υπάρχει σίγουρα ο θάνατος. Αν δεν υπάρχει αναγέννηση αυτό θα είναι η μόνη εξαίρεση του γενικού νόμου των αντιθέτων. Αν πάλι δεν υπάρχει γίγνεσθαι από τον θάνατο προς τη ζωή, η ζωή θα είχε εξαφανιστεί. «Εκ των τεθνεώτων τους ζώντας γίγνεσθαι, και τας των τεθνεώτων ψυχάς είναι».

2. Επιχείρημα της ανάμνησης: Αν ό,τι ονομάζουμε μάθηση (σύμφωνα με τον Πλάτωνα) είναι ανάμνηση, οι τωρινές μας αναμνήσεις προϋποθέτουν μια προγενέστερη μάθηση. Από αυτό συμπεραίνουμε ότι οι ψυχές μας προϋπήρχαν και είχαν φρόνηση, πριν την ύπαρξή τους, με τη μορφή ανθρώπου. Τότε ακριβώς είναι που αποκτήσαμε τις γνώσεις που με τη διαλεκτική μέθοδο επαναφέραμε στη συνείδησή μας στην παρούσα ζωή.

3. Επιχείρημα της συγγένειας με τα όντως όντα: Αφού το σώμα δεν διαλύεται αμέσως μετά τον θάνατο, αλλά μερικά μέρη του διατηρούνται επ’ αόριστο, η ψυχή, που μοιάζει και συγγενεύει με τις αιώνιες μορφές της απόλυτης πραγματικότητας και με το θείο, είναι αιώνια και αθάνατη.

4. Η τύχη των ψυχών μετά τον θάνατο: Όσοι λάτρεψαν το σώμα στη ζωή τους, πάλι μέσα σε σώματα θα γυρίσουν στον κόσμο, όχι μόνο ανθρώπων αλλά και ζώων με ήθη ανάλογα μ’ εκείνα, που οι ίδιοι είχαν στην προηγούμενη τους ζωή. Οι γαστρίμαργοι και αναίσχυντοι θα γίνουν όνοι, οι τύραννοι και οι άρπαγες λύκοι και ιέρακες, οι σώφρονες και δίκαιοι από ένστικτο και χωρίς φιλοσοφία μέλισσες και μέρμηγκες, ή και άνθρωποι πάλι. Μόνο η ψυχή του αληθινού φιλοσόφου απαλλάσσεται οριστικά από κάθε τι ανθρώπινο και ζει στον κύκλο των θεών, στην αιωνιότητα. Το 3ο μέρος του βιβλίου κλείνει με τον γεωγραφικό μύθο του «τέλους», που μας δείχνει κάτω από ποιες φυσικογεωγραφικές συνθήκες και με ποια φυσική οργάνωση της γης πραγματοποιείται το ταξίδι στο υπερπέραν, που τελειώνει ύστερα από την κρίση των ψυχών με τα μαρτυρικά βάσανα των κακών και τη μακαριότητα των αγαθών. Περιγράφει λοιπόν ότι οι ψυχές αναχωρούν για το ταξίδι αυτό οδηγούμενες από δαίμονες (πνεύματα-άγγελοι), που έχουν οριστεί για την καθοδήγησή τους κατά τη διαδρομή μέχρι τον τόπο κρίσης και την τελική άφιξή τους στον τόπο που έχει οριστεί για την κάθε μία, σύμφωνα με την απόφαση της κρίσης.

Όταν η ψυχή είναι δεμένη με το σώμα και τις επιθυμίες του, βαραίνει και σύρεται πάλι στον ορατό κόσμο (από φόβο του Άδη και του αόρατου), στριφογυρνά γύρω από τα μνημεία και τους τάφους όπου παρατηρήθηκαν μερικά φαντάσματα ψυχών σαν σκιές. Αυτές οι ψυχές δεν λύθηκαν από το σώμα σε καθαρή κατάσταση αλλά μετέχουν στο ορατό, γι’ αυτό και γίνονται ορατές. Κάθε ηδονή και λύπη, σαν καρφί, καρφώνει την ψυχή στο σώμα, την κολλάει πάνω του και την κάνει να νομίζει ότι όσα υπαγορεύει το σώμα είναι αληθινά. Τέτοιες ψυχές περιπλανώνται, ως τη στιγμή που, σύμφωνα με την επιθυμία τους, θα δεσμευτούν πάλι μέσα σ’ ένα σώμα. Έτσι χάνει η ψυχή την τύχη να συνυπάρξει με το θείο και το καθαρό, με το ον που έχει μία και μόνο μορφή και πέφτει γρήγορα σε άλλο σώμα, σαν να σπέρνεται και να φυτρώνει από μέσα του. Η ψυχή έρχεται στον Άδη μην έχοντας τίποτε άλλο, εκτός από την ηθική μόρφωση και τον τρόπο ζωής της. Αυτά είναι εκείνα που ωφελούν ή βλάπτουν τον αποθανόντα στο ξεκίνημα της εκεί πορείας του. Εφόσον η ψυχή είναι αθάνατη, έχει ανάγκη φροντίδας, όχι μόνο γι’ αυτό τον χρόνο που ονομάζουμε ζωή, αλλά για όλο τον χρόνο και είναι δεινός ο κίνδυνος για αυτόν που θα παραμελήσει την ψυχή του.

ΠΟΛΙΤΕΙΑ (Ο Μύθος του Ηρός-βιβλίο Ι΄)

Ο Πλάτωνας αναφέρεται στη μετενσάρκωση με έναν μύθο. Είναι ο μύθος του Ηρός του Αρμενίου, ενός ανθρώπου, που, αφού σκοτώθηκε στον πόλεμο, αναστήθηκε 12 μέρες μετά τον θάνατά του πάνω στη νεκρική πυρά και διηγήθηκε στους παρευρισκόμενους όσα είδε στον άλλο κόσμο. Αναφέρει λοιπόν ότι οι δίκαιες ψυχές ανέβαιναν από το χάσμα που ήταν δεξιά, προς τον ουρανό (κόσμος ανωτέρων ιδεών, αρχετύπων), ενώ οι άδικες ψυχές κατέβαιναν από το χάσμα που ήταν αριστερά, κάτω στη γη (Κάμα-λόκα τόπος εξαγνισμού από τις επιθυμίες), ανάμεσα στα οποία βρίσκονταν οι δικαστές που έστελναν τις ψυχές στον ανάλογο τόπο. Σύμφωνα με τον Σωκράτη, οι αδικίες πληρώνονται με δεκαπλάσια ποινή για το κάθε αδίκημα. Μετά από 7 μέρες παραμονής στον τόπο κρίσης, οι ψυχές πήγαιναν σ’ ένα άλλο μέρος, όπου έβλεπαν τη διάταξη των πλανητών μέσα στο σύμπαν.

Μετά οι ψυχές διάλεγαν τον τρόπο ζωής για τη νέα τους ενσάρκωση, αφού εκτίθενται διάφοροι τρόποι ζωής ανθρώπων και ζώων. Οι διάφοροι τρόποι ζωής περιέχουν ανακατεμένες όλες τις καταστάσεις (φτώχεια-πλούτη, υγεία-αρρώστια) και καθορίζουν την ποιοτική κατάταξη των ψυχών. Ο άνθρωπος εκλέγει μόνος του την τύχη του, τον «δαίμονά» του, που τον παρακολουθεί από τη γέννηση ως τον θάνατό του. Οι πιο νέες ψυχές, που βιάζονται να διαλέξουν, κατόπιν κατηγορούν την τύχη και τους θεούς για τον βασανιστικό τρόπο ζωής που διάλεξαν. Αντίθετα οι πιο βασανισμένες ψυχές (και διαμορφωμένες κατά συνέπεια), έκαναν πιο προσεκτικά την επιλογή τους. Εκεί μπορεί να συμβεί μεταβολή της ψυχής από το καλό στο κακό και αντίθετα. Έτσι αν κάποιος αφιερώνεται στη ζωή του σε μια υγιή φιλοσοφία και έχει λίγη τύχη στην κλήρωση, μπορεί να ζήσει μια ευτυχισμένη ζωή. Το θέαμα της εκλογής ζωής από τις ψυχές ήταν θαυμάσιο και ελεεινό ταυτόχρονα. Πολλοί γνωστοί ήρωες, εξαιτίας των παθημάτων τους στην προηγούμενη ζωή, διάλεγαν τη ζωή ζώων π.χ. κύκνος, αετός, καθώς και το αντίθετο. Η ψυχή κατόπιν έπαιρνε από τη Λάχεση τον δαίμονα που είχε διαλέξει για να την προστατεύσει αλλά και για να εποπτεύει στην εκτέλεση των υποχρεώσεων που αυτή διάλεξε. Κατόπιν, κάτω από το χέρι της Κλωθούς, η ψυχή μαζί με τον δαίμονα επικύρωνε τη μοίρα που διάλεξε. Μετά πήγαινε στο γνέσιμο της Ατρόπου, όπου γίνονταν αμετάκλητα τα όσα διάλεξε. Τέλος οι ψυχές πήγαιναν στο άγονο πεδίο της Λήθης, όπου έπιναν το νερό της λησμονιάς και ξεχνούσαν τα προηγούμενα. Μόλις κοιμόντουσαν οι ψυχές ακούγονταν βροντές, γίνονταν σεισμός και σκορπίζονταν προς τη γέννηση σαν διάττοντες αστέρες.

Ο Πλάτωνας τελειώνει, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι, αφού γνωρίζουμε ότι η ψυχή είναι αθάνατη δεν ξεφεύγουμε από τον δρόμο που φέρνει προς τα επάνω, πρέπει να είμαστε δίκαιοι και φρόνιμοι και φίλοι με τον εαυτό μας και τους θεούς, έτσι ώστε να είμαστε πάντα ευτυχισμένοι.

ΓΟΡΓΙΑΣ

Στο τέλος του βιβλίου, ο Σωκράτης αναφέρει έναν μύθο σχετικά με τη μετά θάνατο ζωή και αφομοίωση των εμπειριών της ψυχής. Την εποχή που παρέλαβαν την εξουσία ο Ζευς, ο Ποσειδώνας και ο Πλούτωνας, υπήρχε ο νόμος που έλεγε ότι ο άνθρωπος που θα περνούσε τη ζωή του σύμφωνα με τους θείους και ανθρώπινους νόμους, όταν πεθάνει, θα κατοικήσει στους νήσους των μακάρων, ευτυχισμένος και μακριά από κάθε δυστυχία, ενώ όποιος έκανε το αντίθετο θα ρίχνεται στον Τάρταρο (δεσμωτήριο) για να δικαστεί και να τιμωρηθεί. Σημαντική είναι η αναφορά ότι όπως ήταν κάποιος όσο ζούσε στο σώμα το ίδιο, θα ήταν και αφού πέθαινε, για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το ίδιο ισχύει και για την ψυχή: φανερώνονταν όλα σε αυτήν- και οι φυσικές και οι επίκτητες ιδιότητες, όσες απέκτησε ο άνθρωπος από την επίδοσή του σε κάθε πράγμα. Έτσι υπάρχουν και ουλές που μένουν, όχι μόνο στο σώμα αλλά και στην ψυχή από το ψεύδος και την αλαζονεία. Οι ψυχές αυτές στέλνονται στο δεσμωτήριο και τους αποδίδονται οι τιμωρίες που τους ταιριάζουν. Όσοι τέλος διέπραξαν μέγιστα αδικήματα και καθίστανται αθεράπευτοι εξαιτίας αυτών, τιμωρούνται παραδειγματικά.

ΦΑΙΔΡΟΣ

Στον «Φαίδρο» ο Πλάτωνας αναφέρει έναν ακόμη μύθο σχετικά με την αθανασία της ψυχής και την κάθοδό της στην ύλη με την πτώση των φτερών της. Παρομοιάζει την ψυχή με ένα ζεύγος φτερωτών αλόγων κι έναν ηνίοχο. Λέει ότι η ψυχή φροντίζει για καθετί άψυχο, περιπλανιέται σ’ όλο το σύμπαν και παρουσιάζεται κάθε φορά με διαφορετικές μορφές. Εφόσον η ψυχή είναι τέλεια και φτερωτή, περιπλανάται στους αιθέρες κι όλο τον κόσμο κυβερνά. Όταν όμως πέσουν τα φτερά της, πέφτει μέχρι να πιαστεί από κάποιο στερεό, όπου, αφού κατοικήσει, θα πάρει γήινο σώμα. Η σύμπτυξη ψυχής και σώματος ονομάζεται «ζώον», κινεί τον εαυτό του εξαιτίας της δύναμης της ψυχής και αποκαλείται θνητό.

Τα φτερά της ψυχής τρέφονται με την ωραιότητα, τη σοφία, την αγαθότητα και καθετί όμοιο με αυτά, ενώ, φθείρονται και καταστρέφονται με το αισχρό, το κακό και όλα τα αντίθετα. Αν, από κάποια σύμπτωση, γίνει βαριά (λόγω της λησμονιάς και της κακίας), αν χάσει τα φτερά της και πέσει στη γη, τότε είναι νόμος να μην εμφυτευτεί σε κανένα σώμα ζώου κατά την πρώτη της γέννηση. Όποια ψυχή γνώρισε πολλά, εισέρχεται σε σώμα ανδρός που θα γίνει φιλόσοφος ή θα λατρεύει το ωραίο ή σε σώμα μουσικού. Η κατώτερη ψυχή μπαίνει σε σώμα βασιλιά, που θα σέβεται τους νόμους, η «τρίτης τάξης» ψυχή σε σώμα πολιτικού ή οικονομολόγου ή κερδοσκόπου, η «τέταρτη τάξη» σε σώμα αθλητή, που θα ασχοληθεί με τη θεραπεία του σώματος, η «πέμπτη τάξη» σε σώμα ανδρός που πρόκειται να γίνει μάντης ή ιεροτελεστής. Η «έκτη τάξη» σε σώμα ποιητή ή καλλιτέχνη, η «έβδομη τάξη» σε σώμα καλλιεργητή της γης, η «όγδοη» σε σώμα σοφιστή ή δημαγωγού και η «ένατη» τάξη σε σώμα τυράννου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ