Η πολιτική στους κλασικούς χρόνους

Γνώρισε τα βιβλία των Εκδόσεών Νέα Ακρόπολη

Η κλασική εποχή της αρχαίας Ελλάδας ξεκινά το 478 π.Χ. με το τέλος των Περσικών Πολέμων και την ίδρυση της Δηλιακής Συμμαχίας και ολοκληρώνεται το 323 π.Χ. με τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αποτελεί μία από τις κορυφαίες στιγμές στην παγκόσμια πολιτική ιστορία, δεδομένου ότι τότε τέθηκαν τα θεμέλια των σύγχρονων δημοκρατικών θεσμών και της έννοιας του ενεργού πολίτη. Στο παρόν άρθρο θα εξετάσουμε συνοπτικά την πολιτική οργάνωση των δύο σημαντικότερων πόλεων-κρατών της εποχής, δηλαδή της Αθήνας και της Σπάρτης, καθώς και τα γεγονότα που οδήγησαν στην αποδυνάμωσή τους.

Η Πόλις-Κράτος

Η πολιτική ζωή οργανώθηκε γύρω από την «Πόλιν», μια αυτόνομη και αυτοδιοικούμενη κοινότητα. Ήδη από τις αρχές του 8ου αιώνα π.Χ. στην αρχαία Ελλάδα είχε διαμορφωθεί ένα νέο μοντέλο οργάνωσης. Διάσπαρτα χωριά και δήμοι συνενώνονται και μετατρέπονται σε κράτη, με το καθένα να έχει τα δικά του σύνορα, οικονομία, πολιτική οργάνωση, στρατό και αμυντική θωράκιση.

Το Πολίτευμα της αρχαίας Αθήνας

Από την εποχή που ο Κλεισθένης έκανε τις μεταρρυθμίσεις, το 508 π.Χ., και μέχρι το 462 π.Χ. οι αρχηγοί των μεγάλων αριστοκρατικών οικογενειών της Αθήνας ρύθμιζαν την πολιτική ζωή, γιατί ακόμη η εξουσία ήταν κυρίως στα χέρια των αριστοκρατών. Ο Εφιάλτης και ο Περικλής το 462–461 π.Χ. θέσπισαν έναν νόμο που αφαιρούσε από τον Άρειο Πάγο πολλά από τα προνόμιά του. Το παλιό αριστοκρατικό συμβούλιο έχασε τη δύναμή του και πολλές από τις εξουσίες του πέρασαν στην εκκλησία του Δήμου, τη Βουλή των πεντακοσίων και την Ηλιαία. Υπό την ηγεσία του Περικλή, η δημοκρατία έφτασε στο απόγειό της και η περίοδος αυτή δικαίως ονομάστηκε «Ο Χρυσός Αιών του Περικλή».

Η Εκκλησία του Δήμου, που ήταν το κυρίαρχο όργανο και στο οποίο όλοι οι ελεύθεροι Αθηναίοι πολίτες είχαν δικαίωμα λόγου (ισηγορία) και ψήφου. Με αυτόν τον τρόπο, η Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. εφάρμοσε την Άμεση Δημοκρατία, με τις αποφάσεις να λαμβάνονται από το σώμα των πολιτών. Ο Περικλής επίσης όρισε με νόμο ότι Αθηναίος πολίτης δεν ήταν μόνο όποιος είχε πατέρα Αθηναίο πολίτη αλλά και μητέρα κόρη Αθηναίου πολίτη. Το μέτρο είχε σκοπό να περιορίσει τον αριθμό όσων είχαν τα πλεονεκτήματα του Αθηναίου πολίτη. Η Εκκλησία του Δήμου συνεδρίαζε 40 φορές τον χρόνο, ρύθμιζε την εσωτερική και την εξωτερική πολιτική της πόλης, αποφάσιζε για τα χρήματα που πήγαιναν στα μεγάλα έργα, στις πολεμικές επιχειρήσεις, και για θρησκευτικά θέματα. Τέλος, όριζε τους δέκα στρατηγούς και τους υπόλοιπους ανώτερους στρατιωτικούς.

Η Βουλή των Πεντακοσίων (500 πολίτες πάνω από 30 ετών), προετοίμαζε τα θέματα προς συζήτηση στην Εκκλησία του Δήμου (προβουλεύματα). Έλεγχε αυστηρά όσους έπαιρναν δημόσιο αξίωμα τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος της θητείας τους, καθώς και τα δημόσια οικονομικά. Και

Η Ηλιαία ήταν ένα λαϊκό δικαστήριο που εξασφάλιζε την ισονομία. Την αποτελούσαν 6.000 δικαστές ή ηλιαστές με ηλικία πάνω από 30 ετών. Κληρώνονταν 600 δικαστές από κάθε μία από τις δέκα φυλές με ετήσια θητεία και χωρίζονταν σε μικρότερα δικαστήρια.

Πολλά αξιώματα ανατίθεντο με κλήρωση για την αποφυγή της διαφθοράς, ενώ καθιερώθηκε η αποζημίωση (μισθός) για τους φτωχότερους πολίτες, ώστε να μπορούν να συμμετέχουν όλοι στη διακυβέρνηση της πόλης-κράτους. Η θητεία των κληρωτών κρατούσε ένα έτος και αποτελούσαν την εκτελεστική εξουσία. Ορισμένοι πολύ σημαντικοί αξιωματούχοι, όπως οι δέκα στρατηγοί που προαναφέραμε, ήταν αιρετοί, εκλέγονταν δηλαδή από την Εκκλησία του Δήμου, με δικαίωμα επανεκλογής. Οι Εννέα Άρχοντες ήταν πολίτες πάνω από 30 ετών, κληρωτοί από τις δέκα φυλές με ενιαύσια θητεία, θρησκευτικά και δικαστικά καθήκοντα, ενώ ήταν υπεύθυνοι για την τήρηση του ημερολογίου.

Παράλληλα, παρέμειναν παλαιότεροι θεσμοί, όπως ο Άρειος Πάγος, τον οποίο απάρτιζαν οι άρχοντες όταν τελείωνε η θητεία τους. Μετά το 462 π.Χ. δίκαζε μόνο ειδικές υποθέσεις (ανθρωποκτονίες, πυρκαγιές).

Παρατηρούμε ότι μέσα στα πλαίσια του νέου πολιτεύματος αναδείχθηκαν επιφανείς προσωπικότητες όπως ο Περικλής (ηγέτης της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, γνωστός για τις μεταρρυθμίσεις που ενίσχυσαν τη δημοκρατική συμμετοχή), ο Κλεισθένης (θεωρείται ο «πατέρας» της Αθηναϊκής Δημοκρατίας), ο Εφιάλτης (μείωσε την εξουσία του Αρείου Πάγου, ενισχύοντας τη δημοκρατική εξουσία), και αργότερα ο Δημοσθένης (σημαντικός ρήτορας του 4ου αιώνα π.Χ.), οι οποίοι διαμόρφωσαν πολιτεύματα, θεσμούς (Εκκλησία του Δήμου, Βουλή των Πεντακοσίων), και νομικά πλαίσια, επηρεάζοντας την πολιτική συμμετοχή, τη νομοθεσία και την κρατική οργάνωση.

Η Σπαρτιατική Πολιτεία

Στον αντίποδα της Αθήνας βρισκόταν η Σπάρτη, με ένα πολίτευμα Ολιγαρχικό και στρατιωτικοποιημένο. Η εξουσία μοιραζόταν μεταξύ των δύο Βασιλέων, της Γερουσίας και των πέντε Εφόρων, ενώ η Απέλλα (συνέλευση των πολιτών) είχε περιορισμένο ρόλο. Η θέσπιση του θεσμού της Γερουσίας και της Απέλλας αποδίδεται στον μεγάλο νομοθέτη της Σπάρτης, Λυκούργο, ο οποίος προσπάθησε αφενός να περιορίσει τη βασιλική αυθαιρεσία, αφετέρου να καλλιεργήσει τις τρεις αρετές των Σπαρτιατών, δηλαδή την ισότητα (μεταξύ των πολιτών), τη στρατιωτική ικανότητα και τη λιτότητα.

Η Γερουσία ήταν ένα σώμα 28 ανδρών, ηλικίας από 60 ετών και άνω (οπότε και ολοκληρωνόταν η στρατιωτική θητεία), η οποία εκλέγονταν διά βίου από την Απέλλα. Διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή του κράτους, έχοντας την εξουσία να προετοιμάζει τους νόμους προς ψήφιση, καθώς και να έχει τη νομοθετική πρωτοβουλία.

Οι πέντε Έφοροι αποτελούσαν μια ομάδα αξιωματούχων που είχαν ως στόχο την εποπτεία των βασιλέων και των κατοίκων της πόλης, ειδικά σε ό,τι αφορούσε στην τήρηση των παραδόσεων.

Με τον όρο «Απέλλα» είναι γνωστή η συνέλευση των «Ομοίων», δηλαδή όλων των ελεύθερων αρρένων Σπαρτιατών που κατείχαν πολιτικά δικαιώματα.

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431-404 π.Χ.):

Η σύγκρουση Αθήνας και Σπάρτης δεν ήταν μόνο στρατιωτική αλλά και ιδεολογική (Δημοκρατία εναντίον Ολιγαρχίας). Η ήττα της Αθήνας οδήγησε στην προσωρινή κατάλυση της δημοκρατίας από τους Τριάκοντα Τυράννους, ενώ ολιγαρχικά φιλοσπαρτιατικά καθεστώτα επιβλήθηκαν στο σύνολο σχεδόν των πόλεων-κρατών της εποχής.

Η Κρίση και η Άνοδος της Μακεδονίας

Στον 4ο αιώνα π.Χ., οι συνεχείς πόλεμοι μεταξύ των πόλεων-κρατών (Κορινθιακός Πόλεμος, Θηβαϊκή Ηγεμονία) αποδυνάμωσαν το κλασικό μοντέλο. Η άνοδος του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας και η μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.) σήμαναν το τέλος της αυτονομίας των πόλεων και τη μετάβαση στη δημιουργία μίας αχανούς αυτοκρατορίας, προαναγγέλλοντας την ελληνιστική εποχή.

Συμπέρασμα

Η πολιτική στην κλασική Ελλάδα δεν ήταν απλώς η διαχείριση της εξουσίας, αλλά ένας τρόπος ζωής. Για άλλη μία αφορά βλέπουμε ότι στους πολιτισμούς της αρχαιότητας η πολιτική οργάνωση κινείται μεταξύ του μοντέλου της πόλης-κράτους, που κυριάρχησε στον ελληνικό χώρο την κλασική εποχή, και της αυτοκρατορίας. Το δε μοντέλο διακυβέρνησης της πόλης-κράτους άφησε σημαντικές παρακαταθήκες στον σύγχρονο κόσμο, όπως οι έννοιες της ισηγορίας, της ισονομίας και της λογοδοσίας των αρχόντων.

Πηγές: