Τι είναι η Συνείδηση;

Γνώρισε τα βιβλία των Εκδόσεών Νέα Ακρόπολη

Το θέμα της συνείδησης για την επιστήμη κατέληγε σχεδόν πάντα στα «αζήτητα», επειδή δεν υπήρχε τρόπος πρακτικών και αντικειμενικών αποδείξεων και την θεωρούσαν θέμα υποκειμενισμού. Έτσι, άφηναν τη φιλοσοφία και την ψυχολογία να διατυπώσουν τις απόψεις και τις αντιλήψεις τους.

Αυτό πλέον έχει αλλάξει και πολλοί επιστήμονες θεωρούν ότι θα πρέπει να καλυφθεί ερευνητικά το παραπάνω κενό και επομένως προχωρούν σε μετρήσεις και πειράματα σχετικά με την παρεγκεφαλίδα ή τον φλοιό του εγκεφάλου.

Η λέξη «συνείδηση» προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό «συν-ειδέναι», το οποίο σημαίνει «γνωρίζω καλά» ή «γνωρίζω από ιδία αντίληψη». Αυτή η ετυμολογία αντανακλά την ιδέα της αυτογνωσίας και της πλήρους κατανόησης.

Βασικές πτυχές της συνείδησης είναι:

Η Επίγνωση:

Η συνείδηση περιλαμβάνει την ενημερότητα για τα αντικείμενα του περιβάλλοντος και την αντίληψη της πραγματικότητας.

Η Αυτοεπίγνωση:

Πρόκειται για την εσωτερική επίγνωση του ατόμου για τον εαυτό του, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και την ύπαρξή του.

Η Ηθική αντίληψη:

Η διάκριση του καλού από το κακό και η ηθική διάσταση της ζωής ενός ατόμου.

Η Κατάσταση εγρήγορσης:

Η φυσική κατάσταση του ατόμου κατά την οποία διατηρεί τις αισθήσεις του και τις πνευματικές του λειτουργίες, σε αντίθεση με την απώλεια συνείδησης, όπως στη λιποθυμία.

Η Επίγνωση του καθήκοντος:

Το αίσθημα ευθύνης και η επαγγελματική συνείδηση.

Επιστημονικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις:

Νευροβιολογική προσέγγιση:

Η συνείδηση θεωρείται ένα αναδυόμενο χαρακτηριστικό της εγκεφαλικής λειτουργίας. Ειδικότερα, η Θεωρία της Ενσωματωμένης Πληροφορίας εξηγεί ότι η συνείδηση προκύπτει από την περίπλοκη και ενσωματωμένη πληροφορία του εγκεφάλου, δηλαδή από τον τρόπο με τον οποίο οι νευρώνες και οι συνδέσεις τους αλληλεπιδρούν για να δημιουργήσουν μια ενιαία εμπειρία.

Γνωστική ψυχολογία:

Η ψυχολογία εξετάζει τη συνείδηση ως μια γνωστική διαδικασία, συνδέοντάς την με την προσοχή, τη μνήμη και την επίγνωση του εαυτού.

Φιλοσοφία:

Η φιλοσοφία της νόησης αναζητά την πηγή της συνείδησης στα προβλήματα της σχέσης μεταξύ νου και σώματος, πνεύματος και ύλης.

Απόψεις

Συχνά θεωρούν τη συνείδηση ως το σύνολο των βιωμένων ως παρόν ψυχικών δραστηριοτήτων. Όμως, δεν μπορεί να λειτουργώ σε ένα παρόν χωρίς να φέρω μέσα μου το παρελθόν ως εμπειρία και το μέλλον ως στόχο. Η συνείδηση για την οποία μιλάμε μεταφέρει μέσα της μνήμες και στόχους, παρελθόν και μέλλον.

Ο Maurice Pradines (ψυχολόγος και φιλόσοφος που ερεύνησε τις προ-συνειδητές αισθήσεις) αναφέρεται στη συνείδηση ως μια εφαρμογή στην πράξη, μια οργάνωση γνώσεων (cum scire), μια ενοποιητική λειτουργία που γίνεται με σκοπιμότητα και σύμφωνα με έναν σχεδιασμό. Αυτή η άποψη φαίνεται πιο σωστή.

Ο Carl Jung είδε τη συνείδηση ως ένα από τα τρία μέρη της ψυχής, μαζί με το προσωπικό ασυνείδητο και το συλλογικό ασυνείδητο. Η συνείδηση αφορά την αντίληψή μας για την εξωτερική πραγματικότητα και τις αντιδράσεις μας σε αυτήν, αλλά ο Jung τόνισε ότι η ζωή μας καθοδηγείται κατά μεγάλο μέρος από το ασυνείδητο. Η προσέγγιση του Jung περιελάμβανε την ιδέα της ενσωμάτωσης της σκιάς (τα καταπιεσμένα ή αρνητικά χαρακτηριστικά) στη συνειδητή ζωή, η οποία οδηγεί σε ανανέωση και αυτογνωσία.

Από τις αρχαίες φιλοσοφικές σχολές βρίσκουμε μια στενή συγγένεια της συνείδησης με τη συγκέντρωση. Να είσαι συνειδητός σε μια πράξη σημαίνει να είσαι συγκεντρωμένος σε αυτό που κάνεις και να μην είναι αλλού τα χέρια σου και αλλού ο νους σου. Να ξέρεις τι θέλεις, τι αντιμετωπίζεις και να συμμετέχεις ψυχή τε και σώματι σε αυτό.

Η λέξη συγκέντρωση δηλώνει την ύπαρξη ενός κέντρου και από αυτό το κέντρο πηγάζει η συνείδηση, που φωτίζει τη σφαίρα, τον κόσμο του κάθε ζωντανού όντος. Κάθε άνθρωπος ζει στον δικό του μικρόκοσμο, που αναπτύσσεται γύρω από ένα κέντρο, που λέει «εγώ είμαι αυτός» και διακρίνομαι – ξεχωρίζω από τα άλλα όντα και τα άλλα πράγματα. Έχω συνείδηση του εαυτού μου και του περιβάλλοντός μου, του χρόνου μου (ανάλογα την εξέλιξή μου) και του χώρου μου (περιστάσεις).

Αυτό το κέντρο, οι σύγχρονοι ψυχολόγοι το αποκαλούν «εστιακό σημείο» της συνείδησης, όπου η καθαρότητα των διαδικασιών είναι στο μέγιστο βαθμό, το φως εδώ είναι πιο δυνατό. Όσο απομακρυνόμαστε από την πηγή και φθάνουμε στα όρια της σφαίρας των δυνατοτήτων μας, το φως μειώνεται, εξασθενεί και μετά χάνεται. Το συνειδητό γίνεται υποσυνείδητο και μετά ασυνείδητο.

Πώς δουλεύουμε με τη συνείδησή μας

Κάθε άνθρωπος έχει μέσα του φωτεινά και σκοτεινά σημεία, συνειδητά και ασυνείδητα. Στις καταστάσεις που αντιμετωπίζουμε στην καθημερινότητα, με το φως μας (γνώσεις) και το σκοτάδι μας (άγνοια), κρίνουμε πώς θα λειτουργήσουμε για την επίτευξη των επιθυμιών και των στόχων μας. Αυτή την μάχη καλείται να την διαχειριστεί η συνείδηση κι αν δεν τα καταφέρνουμε συνειδητά υποκύπτουμε στην παθητική αντίδραση της κυτταρικής μας μνήμης. Δηλαδή, ή θα αναλάβω το πεπρωμένο μου ή θα υποκύψω στη μοίρα μου.

Επιστρέφοντας στο κέντρο μας, θα βρούμε ένα κύριο «ΕΓΩ» αλλά και πολλά άλλα μικρότερα «εγώ» που καθορίζουν την περίστασή μας. Το σώμα μου, η ενέργειά μου, ο ψυχισμός μου, το μυαλό μου και οι σχέσεις μου με τους άλλους. Αυτό το σύνολο των μικρών «εγώ» σχηματίζουν την προσωπικότητά μου, τις συνθήκες που ονομάζω ζωή μου.

Ο κάθε άνθρωπος από τη γέννησή του αρχίζει να ανακαλύπτει τα μικρά εγώ του, το σώμα του, τη ζωτικότητα, τον ψυχισμό και τον νου του. Ένας μέσος άνθρωπος, χρειάζεται περίπου 28 χρόνια για να σχηματίσει την προσωπικότητα του. Σχηματίζει μια σειρά ιδεών, που πιστεύει ότι τον εκφράζουν και τις εφαρμόζει στη ζωή με σκοπό την ευτυχία του. Έτσι, το ανώτερο Εγώ, συντονίζει και κατευθύνει τα μικρότερα εγώ για την επίτευξη του σκοπού που θα τον κάνει ευτυχισμένο. Εδώ ξεκινούν τα βάσανα.

Η αλήθεια είναι, ότι τα βάσανα ξεκίνησαν με το πρώτο φως, την πρώτη ανάσα, τα πρώτα κλάματα. Χρειαστήκαμε χρόνια για να μάθουμε το σώμα μας, να νιώσουμε τον ψυχισμό μας και να διαμορφώσουμε τον τρόπο σκέψης μας. Οι μάχες της ζωής έδωσαν βιώματα και εμπειρίες αλλά άφησαν και πληγές. Κάποια τα κάναμε συνείδηση, άλλα πέρασαν στο υποσυνείδητο κι έγιναν κρυφοί κινητήρες της δράσης μας, πολλά άλλα δεν τα καταλάβαμε και έμειναν ασυνείδητα. Με τον καιρό ενώθηκαν οι «κοινωνίες» των μικρών εγώ, σχημάτισαν την προσωπικότητα, με κυβερνήτη το ένα ανώτερο Εγώ.

Ο άνθρωπος οφείλει ένα «γνώθι σ΄ αυτόν» και η συνείδηση είναι το εργαλείο του για αυτό-αναγνώριση και αυτοπραγμάτωση. Οφείλουμε στον εαυτό μας μια ενδοσκόπηση που θα δώσει απαντήσεις σε μια βεντάλια ερωτημάτων.

Ποιος είμαι; Δηλαδή, ποιος κάνει κουμάντο στην προσωπικότητά μου. Ο νους που κοιτάζει το συμφέρον του, το συναίσθημα που ψάχνει την ικανοποίηση του ή το σώμα που νοιάζεται για τον ύπνο και το φαί του;

Από πού έρχομαι; Δηλαδή ποιος είναι ο κινητήρας της δράσης μου, το κίνητρο μου. Η φιλοδοξία; Η ηδονή; Η ανάγκη να με αγαπούν; Η εκδίκηση; Η πείνα;

Πού πάω; Δηλαδή, ποιος είναι ο στόχος μου, η κατεύθυνσή μου, τι θέλω να κάνω στη ζωή μου και γιατί; Ποιο είναι το νόημα της ζωής μου;

Πως θα πάω; Δηλαδή, με ποιο τρόπο θα οδηγήσω την προσωπικότητα, το καράβι μου, στη θάλασσα των επιλογών;

Οι απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά καθορίζουν τη ζωή μας. Αυτός είναι ο δρόμος της εσωτερικής μαθητείας και χρειάζεται πολλά χρόνια αναζήτησης. Είναι δύσκολο για τον μέσο άνθρωπο να αναγνωρίσει τον εαυτό του, όσο παράξενο και να ακούγεται αυτό. Χρειάζεται τόλμη και βάθος σκέψης ενώ συνήθως μένουμε «ικανοποιημένοι» με αυτά που νιώθουμε στην επιδερμίδα μας, χωρίς να αναζητούμε τις αιτίες πίσω από την αιτία. Το βαθύτερο «γιατί κάναμε αυτό που κάναμε». Ίσως δρούμε με μια σκέψη για το καλό το δικό μας ή των άλλων, μα και πάλι χρειάζεται πολύ προσοχή. Να θυμόμαστε τη φράση του Δάντη, «Ο δρόμος προς την κόλαση είναι στρωμένος με τις καλύτερες προθέσεις» και «να σκεφτόμαστε τα πράγματα δύο φορές» όπως επισημαίνει ο Κομφούκιος.

Η συνείδηση είναι ο φορέας της διάκρισης, γιατί άλλο είναι να γνωρίζεις κι άλλο να νομίζεις. Δυστυχώς, τις περισσότερες φορές κάνουμε αυτό που νομίζουμε, χωρίς να έχουμε ερευνήσει πριν και κατά συνέπεια διαλέγουμε το λάθος μονοπάτι. Οι κακές επιλογές, καταλήγουν σε πληγές και τότε φταίει ο θεός, φταίει η τύχη μας, φταίνε οι άλλοι. Όχι, είμαστε υπεύθυνοι των επιλογών μας και τις επιλογές μας ακολουθήσαμε για να φτάσουμε μέχρι εδώ. Είτε για την επιτυχία είτε για την αποτυχία. Και σε άλλη χώρα να πάμε με τον ίδιο τρόπο θα επιλέγουμε γιατί το κάρμα μας είναι μέσα μας.

Ο άνθρωπος ζει και πεθαίνει στη θάλασσα των επιλογών του, με τα σωστά και τα λάθη του με απώτερο σκοπό να αναπτύξει και να διευρύνει τη συνείδησή του.

Η υλική φύση σπρώχνει τη συνείδηση στα «πολλά» και μπορεί να χρειαστούν αρκετές ενσαρκώσεις για να γνωρίσει κανείς την ποικιλία των μορφών της. Η ψυχή, το πνεύμα, έλκει τη συνείδηση από τα πολλά στο ένα. Να γνωρίσει κανείς τον εαυτό του. Μία πράξη προς τα έξω, ένα γιατί προς τα μέσα. Σαν διπλός πέλεκυς. Έτσι λειτουργεί αποτελεσματικά η συνείδηση. Αν αφαιρέσουμε τη σάρκα, τα συναισθήματα και τις σκέψεις, το ον άνθρωπος παραμένει ως συνείδηση, σαν μια σπίθα φωτός, που πλέει σε έναν ωκεανό ζωής.

Βιβλιογραφία