Το θέμα δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε αντιπαράθεση ή αγεφύρωτη αντίθεση. Το μεγάλο πρόβλημα είναι η έλλειψη σημείων επαφής στον διάλογο για την αναζήτηση κοινών στοιχείων που μπορούν να μας βοηθήσουν να επιλύσουμε συγκρούσεις.
Μελετώντας το παρελθόν και στοχαζόμενος το παρόν, βρέθηκα μπροστά σε παρόμοια χαρακτηριστικά. Αυτό που το έτος 1000 ονομαζόταν χιλιασμός, αν και ονομάστηκε έτσι μετά το έτος χίλια, μοιάζει με αυτό που συμβαίνει τώρα, μετά το έτος 2000. Πριν από το έτος 1000, οι άνθρωποι πίστευαν ακράδαντα ότι θα ερχόταν το τέλος του κόσμου. Αυτό βασιζόταν στην Αποκάλυψη του Ιωάννη, σε μια φράση που λέει, ότι κάθε χίλια χρόνια ξυπνάει το θηρίο. Σε αυτό στηριζόταν η ιδέα του χιλιασμού για την εξαφάνιση του κόσμου, με την υποστήριξη της θρησκευτικής εξουσίας της εποχής.
Στην εποχή μας, με την επιρροή της επιστήμης αυτή τη φορά, επανέρχεται η θεωρία των καταστροφών, των κατακλυσμών ή τουλάχιστον της εξαφάνισης του τρόπου ζωής μας, που για πολλούς ανθρώπους σημαίνει «το τέλος του κόσμου», επειδή δεν φαντάζονται ότι θα μπορούσαν να υπάρξουν άλλοι τρόποι ζωής.
Η καταστροφολογία υποστηρίζει ότι θα συμπέσει μια οικολογική καταστροφή – αν θέλουμε να την ονομάσουμε έτσι – με μια οικονομική κατάρρευση. Σύμφωνα με όσους ακολουθούν αυτές τις θεωρίες, όλα θα συμβούν ταυτόχρονα: οικονομική κατάρρευση, γεωπολιτική κατάρρευση, ενεργειακή κατάρρευση, δηλαδή πολλές καταστροφές ταυτόχρονα. Δεν ξέρουμε τι θα πυροδοτήσει όλη αυτή την καταστροφή: μπορεί να είναι ένα χρηματιστηριακό κραχ, μια ασθένεια παγκόσμιας κλίμακας ή κάποια βίαιη και καταστροφική κίνηση της Γης.
Το βέβαιο είναι, ότι κάτι δεν λειτουργεί σωστά στον κόσμο μας. Πρέπει να στοχαστούμε.
Πώς είναι δυνατόν αυτή τη στιγμή η Βολιβία, που παράγει το 20% του λιθίου στον κόσμο, να έχει τέτοια φτώχεια; Το λίθιο είναι βασικό στοιχείο για τα κινητά, τα λάπτοπ, τα αυτοκίνητα, τα ρολόγια κλπ, προϊόντα που έχουν κατακλύσει ολόκληρο τον πλανήτη.
Πώς είναι δυνατόν η Βενεζουέλα, με αποθέματα πετρελαίου για περισσότερα από 100 χρόνια – από το οποίο όλοι εξαρτόμαστε – να καταρρέει οικονομικά; Το 2010 είχε περισσότερα από 300 δισεκατομμύρια βαρέλια και κάθε βαρέλι χωράει περίπου 160 λίτρα. Είχε το μεγαλύτερο απόθεμα στον κόσμο. Πώς είναι δυνατόν σε αυτή τη χώρα να υπάρχουν καθημερινές διακοπές ρεύματος; Επειδή κάτι έχει καταρρεύσει, κάτι δεν λειτουργεί σωστά.
Πολλά είδη ζώων εξαφανίζονται και άλλα βρίσκονται στα πρόθυρα της εξαφάνισης και περισσότερο από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι ζουν σε ακραία φτώχεια, δηλαδή με λιγότερο από 1,50€ την ημέρα.
Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι υπάρχουν άνθρωποι που υποφέρουν από αυτό που ονομάζεται πράσινη κατάθλιψη ή οικολογική κατάθλιψη. Άνθρωποι που συνειδητοποιούν τι μας περιμένει, άνθρωποι που αγαπούν τον πλανήτη, τη φύση, τους άλλους ανθρώπους και αντιλαμβάνονται, ότι η στυγνή εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, σε συνδυασμό με τη ρύπανση και το καταστροφικό αποτέλεσμα του τρόπου ζωής μας, προκαλεί μη αναστρέψιμες αρνητικές συνέπειες.
Αλλά αν τα αντιμετωπίσουμε όλα αυτά ως φιλόσοφοι, θα πρέπει να παραδεχτούμε, ότι το μέλλον είναι πάντα απρόβλεπτο και αβέβαιο και ότι εμείς είμαστε αναπόφευκτα υποκειμενικοί.
Τι μπορεί να γίνει; Πιστεύω ότι ο κόσμος βρίσκεται σε μετάβαση. Βλέπω ότι το άτομο αφομοιώνεται με ολοένα και μεγαλύτερη ταχύτητα από τη μάζα, δηλαδή το άτομο χάνεται μέσα στο πλήθος και εγκαταλείπει την κριτική του στάση απέναντι στις ιδέες του. Σε επίπεδο σκέψης, προτιμάει την επιδοκιμασία που προσφέρει η ποσότητα έναντι της ποιότητας.
Σήμερα, οι δεσμοί μεταξύ των ανθρώπων είναι περισσότερο εμπορικοί, οικονομικοί και αλληλοεκμετάλλευσης, παρά πραγματικά ανθρώπινοι, συναισθηματικοί, ψυχολογικοί και πνευματικοί. Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που κινείται και η κίνηση συνεπάγεται σχέση. Έχουμε έναν κόσμο σχέσεων αλλά παράλληλα και ένα κόσμο συγκρούσεων, επειδή κινούμαστε επιφανειακά και αυτό δημιουργεί συγκρούσεις.
Αλλά ο άνθρωπος μπορεί να βελτιώσει τα πράγματα. Κάθε ιστορική στιγμή και κάθε εποχή έχει τα προβλήματα της, αλλά κάθε πρόβλημα έχει τη λύση του και θα πρέπει να προσπαθήσουμε να τη βρούμε.
Για να επιτύχουμε μια πιο δίκαιη κοινωνία και έναν πιο ανθρώπινο κόσμο, το άτομο πρέπει να επανακτήσει την αξία του. Πώς θα μπορούσαμε να το πετύχουμε αυτό; Πάνω απ’ όλα, μέσω μιας καλής εκπαίδευσης. Στη Νέα Ακρόπολη διδάσκουμε ότι μια καλή εκπαίδευση βασίζεται στο να εκπαιδεύουμε χωρίς να παραμορφώνουμε, να διδάσκουμε χωρίς να πολιτικοποιούμε και να ενημερώνουμε χωρίς να εξαπατούμε. Πιστεύουμε ότι η εκπαίδευση είναι η βάση του παρόντος και του μέλλοντος και ότι επηρεάζει τόσο τις σκέψεις όσο και τα συναισθήματα και τις πράξεις μας.
Τα μεγάλα ερωτήματα της ύπαρξης είναι: Τι κάνω με τη ζωή μου; Πώς σχετίζομαι με τους άλλους; Πώς σχετίζομαι με τη φύση; Με πνεύμα συνεργασίας ή εκμετάλλευσης; Με πνεύμα κατανόησης ή επιβολής; Πρέπει να αναζητήσουμε και να βρούμε τις απαντήσεις.
Και δεν μπορούμε επίσης να ξεχνάμε τους κύκλους της ζωής και τους κύκλους της ιστορίας. Όσοι αγαπάτε την επιστήμη, θα ξέρετε, ότι τίποτα δεν κινείται γραμμικά. Βρισκόμαστε σε έναν κόσμο όπου τα πάντα μετατοπίζονται, κινούνται, τίποτα δεν μένει ακίνητο. Και όμως, τίποτα δεν κινείται γραμμικά, γιατί αν σχεδιάζαμε μια ευθεία γραμμή μεταξύ δύο σημείων δεν θα ήταν ευθεία. Αν την επεκτείναμε, θα επέστρεφε στο σημείο εκκίνησης, δεδομένου ότι ο πλανήτης είναι σφαιρικός.
Τι κινείται σε ευθεία γραμμή; Μήπως η ζωή μας είναι μια ευθεία γραμμή; Μήπως έχουμε περισσότερη ενέργεια τη νύχτα, όταν κλείνουμε τα μάτια, παρά τη στιγμή που έχουμε τελειώσει το πρωινό μας; Τα πάντα κινούνται κυκλικά, κι εμείς επίσης. Όλοι οι άνθρωποι έχουμε την άνοιξή μας, ένα καλοκαίρι όπου φτάνουμε στην ωριμότητα, όλοι έχουμε ένα φθινόπωρο και, στη συνέχεια, έρχεται ο χειμώνας. Αν επιβιώσουμε, θα ξαναζήσουμε μια νέα άνοιξη. Οι κύκλοι εκδηλώνονται σε όλες τις πτυχές της ζωής.
Και φαίνεται πως και στην ιστορία συμβαίνει το ίδιο: σε κύκλους οι πολιτισμοί εμφανίζονται, γεννιούνται, αναπτύσσονται, μεγαλώνουν, παρακμάζουν, πεθαίνουν, και στη θέση τους έρχονται νέες, διαφορετικές μορφές. Πρέπει να αποδεχτούμε την ιδέα ότι κάτι θα εξαφανιστεί από τον τρόπο ζωής μας και τον κόσμο που γνωρίζουμε. Κάτι δεν θα επιβιώσει, αλλά υπάρχουν πράγματα που σήμερα δεν υπάρχουν ακόμη ή είναι πολύ μικρά και αναδύονται σαν ένα μικρό φυτό, και που κάποια μέρα θα εμφανιστούν.
Τι θα εμφανιστεί ή τι θα παραμείνει; Αν ρίξουμε μια ματιά στο παρελθόν, θα δούμε ότι αυτό που έχει μείνει είναι τα μεγάλα έργα, οι μεγάλες ανακαλύψεις που επέτρεψαν την πρόοδο της ανθρωπότητας. Τι θα θέλαμε να αφήσουμε πίσω στη ζωή μας; Αν μπορούσαμε, θα διαγράφαμε τα λάθη μας, τις παρεξηγήσεις που μας κόστισαν αληθινές φιλίες και μας προκάλεσαν τόσο πόνο. Σκεφτείτε το λίγο. Δεν θα θέλαμε να παραμείνει ό,τι πλησιάζει το καλό, την ομορφιά, την αλήθεια και τη δικαιοσύνη, όπως έλεγαν οι πλατωνικοί και οι νεοπλατωνικοί; Δεν είναι αυτό που θα θέλαμε να διαρκέσει;
Ίσως αυτό να είναι και το μόνο που αξίζει. Ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε και να χτίσουμε σε αυτόν τον κόσμο και αυτό να αντανακλά κάτι από εκείνα τα αρχέτυπα που μας μιλούσαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι. Γιατί τι θα ήταν ένας άνθρωπος χωρίς καλοσύνη; Πώς θα ήταν ένας κόσμος χωρίς ομορφιά και δικαιοσύνη; Θα ήταν ένας κόσμος απάνθρωπος κατά κάποιο τρόπο.
Είμαι πεπεισμένος ότι η πρόοδος πρέπει να βασίζεται στον άνθρωπο, στην ατομική εκτίμηση αυτού που ο καθένας μας έχει μέσα του και που μπορεί να αποδείξει με τις πράξεις του.
Οι αρχαίοι φιλόσοφοι έλεγαν ότι υπάρχουν δύο τρόποι να μετρήσουμε την ατομική μας πρόοδο. Ο ένας είναι η δύναμη που δείχνουμε μπροστά στις αντιξοότητες. Πρέπει να δούμε αν έχουμε δύναμη ψυχής ή αν αποθαρρυνόμαστε, ρίχνοντας το φταίξιμο στους άλλους για ό,τι μας συμβαίνει.
Ο άλλος είναι, ότι πρέπει να έχουμε αίσθηση του μέτρου, δηλαδή κοινή λογική και ωριμότητα. Πρέπει σιγά-σιγά να αποκτήσουμε αυτήν την αίσθηση της παιδείας, της καλής συμπεριφοράς, της ευγένειας, όχι μόνο εξωτερικά αλλά κυρίως εσωτερικά. Να ξέρουμε πώς να σχετιζόμαστε με τους άλλους, να δείχνουμε ευγένεια, αυτοσυγκράτηση στις πράξεις και τα λόγια μας, να μην εκμεταλλευόμαστε ανθρώπους ή πράγματα, να μην θέλουμε απεγνωσμένα να κυριαρχούμε στους άλλους αλλά να αναπτύσσουμε την αυτοκυριαρχία μας. Αυτά είναι σημεία προόδου.
Ίσως είναι λάθος να εμπιστευόμαστε τόσο πολύ τα συστήματα, γιατί τίποτα δεν βελτιώνεται αν δεν βελτιωνόμαστε εμείς οι ίδιοι. Και επιπλέον, δεν μπορούμε να προοδεύσουμε εξωτερικά αν δεν προοδεύσουμε εσωτερικά πρώτα. Στην πραγματικότητα εξωτερικά έχουμε ήδη προοδεύσει, αφού αν θέλαμε, για παράδειγμα, να εξαλείψουμε την πείνα στον κόσμο, έχουμε τα μέσα να παράγουμε και να μεταφέρουμε την τροφή όπου χρειάζεται. Τεχνικά θα μπορούσαμε να το κάνουμε. Όμως δεν έχουμε προοδεύσει εσωτερικά, και η θλιβερή αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει αλληλεγγύη μεταξύ μας.
Ωστόσο, παρόλο που δεν βλέπουμε τις συνέπειες των πράξεών μας μέχρι να είναι πλέον δύσκολο να βρεθεί λύση, είμαι πεπεισμένος ότι η ανθρωπότητα μπορεί να βελτιωθεί και να προχωρήσει προς ένα καλύτερο μέλλον. Αλλά ο καθένας μας πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες του, να τις αποδεχτεί και να δράσει ανάλογα καταβάλλοντας προσπάθεια, ώστε η κοινή μας ζωή να γίνει πιο όμορφη, πιο καλή και πιο δίκαιη.
Αν δεσμευτούμε βαθιά μέσα μας να φροντίζουμε τον πλανήτη, που είναι το σπίτι μας, και τα υπόλοιπα βασίλεια της φύσης, που είναι οι σύντροφοί μας, μπορούμε να ελπίζουμε σε ένα καλύτερο μέλλον για μια καλύτερη ανθρωπότητα.
Σ’ αυτόν τον πλανήτη ζούμε όλοι και ζούμε μαζί. Ένα κλίμα συνεργασίας, ελευθερίας και αμοιβαίου σεβασμού είναι απαραίτητο για να πάμε μπροστά.