Ποια στοιχεία χαρακτηρίζουν έναν Μεσαίωνα

Αδυναμία κεντρικής εξουσίας και ενδυνάμωση αρκετών παραπλεύρων κέντρων εξουσίας (τύπου φεουδαρχιών)

Σε μια προηγμένη κοινωνία υπάρχουν πολλοί και ισχυροί θεσμοί. Όταν η κοινωνία εξαντλήσει τη ζωτική της δύναμη, αυτοί οι θεσμοί τείνουν να αυτο-προστατεύονται και να αυτο-διαιωνίζονται. Το κύριο χαρακτηριστικό τους στη φάση αυτή είναι η αντίσταση στην αλλαγή. Οι γραφειοκρατίες που κινούν τα νήματα αυτών των θεσμών, παγιώνονται και έχουν μόνο την αντίληψη του δικού τους συμφέροντος αρνούμενες να δουν το συμφέρον του συνόλου.

Το παράδοξο είναι ότι αυτό που φέρνει την έλλειψη προσαρμοστικότητας στους θεσμούς, είναι το ίδιο ακριβώς μ’ αυτό που οδήγησε τον πολιτισμό στην ακμή του. Κι αυτό είναι η πολιτική ισχύς.

Πώς; Ας το δούμε.

Σε μία οργανωμένη κοινωνία, αυτά που εγγυώνται την ασφάλεια και τη δικαιοσύνη είναι ο νόμος και η τάξη. Όσο πιο πολύπλοκη γίνεται μία κοινωνία, τόσο περισσότερο αναγκαία είναι η πολιτική ισχύς. Αυτή κάνει τις κυβερνήσεις να μπορούν να διοικούν γρήγορα και αποτελεσματικά, να θέτουν κανονισμούς στο εμπόριο και να στηρίζουν τις επιστήμες, τις θρησκείες και τις τέχνες.

Για παράδειγμα, η δυναστεία Ch’in, η οποία πρώτη ενοποίησε την Κίνα, ενδιαφερόταν ακόμα και για τις διαστάσεις των αρμάτων. Μια τέτοια θεσμοθέτηση κανόνων είναι βολική για τους εμπόρους και για την προστασία του κοινού συμφέροντος. Ενθαρρύνει την εμπιστοσύνη και έτσι βοηθάει το εμπόριο. Το πρόβλημα είναι όμως ότι αυτοί οι κανόνες μπορεί να γίνουν απλά συνήθειες, οι οποίες εμποδίζουν την αλλαγή και την προσαρμογή σε νέες ανάγκες. Οι εξουσίες γίνονται καταναγκαστικές και κυριαρχικές, η ποικιλία και η διαφοροποίηση αντιμετωπίζονται ως κατάρα, η πρωτότυπη σκέψη καταπιέζεται.

Όταν οι εξουσίες γυρνούν την πλάτη τους στους νεωτερισμούς, την εφευρετικότητα και την πρωτοπορία, η ανανέωση και η εξέλιξη της κοινωνίας γίνονται δυσκολότερες. Η Κινέζικη δυναστεία Ming που ήρθε στην εξουσία το 14ο αιώνα, ήταν εχθρική σε όλες τις μηχανικές επινοήσεις και αντίθετη στη διάδοσή τους. Ένας αυτοκράτορας κατέστρεψε ένα αστρονομικό ρολόι, το οποίο είχε κατασκευαστεί το 1090 μ.Χ. Η πρώιμη περίοδος της δυναστείας είδε τη φιλόδοξη προσπάθεια των Κινέζων στην εμπορική ναυτιλία. Τα κινέζικα πλοία επισκέφτηκαν τη Μέκκα και έφεραν στην Κίνα καμηλοπαρδάλεις από την ανατολική Αφρική. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ίσως είχαν ανακαλύψει και την Αμερική πριν από τον Κολόμβο. Όμως το 1430, ο αυτοκράτορας απαγόρευσε κάθε περαιτέρω ταξίδι και απέκλεισε το υπερπόντιο εμπόριο δηλώνοντας ότι είναι ασήμαντο. Η διαταγή του έκανε τη φιλόδοξη προσπάθεια της Κίνας να εξαφανιστεί. Με αυτόν τον τρόπο, η Κίνα άφησε στους Ευρωπαίους ανοιχτό το πεδίο για τις μελλοντικές ναυτικές τους επιτυχίες.

Παρόμοιες τακτικές πολιτικής αγκύλωσης βλέπουμε σε όλες τις εποχές και σε όλους τους πολιτισμούς. Όπου η πολιτική εξουσία είναι ισχυρή και καταπιεστική, καταστρέφει τις ρίζες, οι οποίες θα ανανέωναν τις κοινωνίες που υποτίθεται ότι υπηρετεί.

Είναι γεγονός ότι οι θεσμικές γραφειοκρατίες φοβούνται τις αλλαγές και δεν τις θέλουν. Το πρόβλημα δεν είναι ότι πρέπει να πειστούν, γιατί αυτό θα ήταν δύσκολο. Το πραγματικό πρόβλημα είναι όταν δεν συναντούν αντιστάσεις, με αποτέλεσμα να μπορούν να επιβάλλουν εύκολα τη θέλησή τους σ’ αυτά τα τμήματα των κοινωνιών τα οποία μπορούν να ανανεώσουν τον πολιτισμό. Και αυτό συμβαίνει δυστυχώς σε κοινωνίες επιτυχημένες και πολιτικά ολοκληρωμένες.

Για παράδειγμα, ο Πάπας απαγόρευσε το εμπόριο με τους μουσουλμάνους, όπως έκαναν οι Κινέζοι και οι Γιαπωνέζοι με την απαγόρευση της εμπορικής ναυτιλίας τους. Όμως, ο Πάπας δεν κατάφερε να περάσει τη θέλησή του, γιατί απλά η κοινωνία και οι οικονομικές δυνάμεις τον αγνόησαν αντιλαμβανόμενοι τον παραλογισμό της απόφασης. Παρόμοιο φαινόμενο είχαμε και με τη διάδοση της τυπογραφίας. Στην Ευρώπη, αν και οι πολιτικές και θρησκευτικές εξουσίες φοβισμένες για το μέλλον τους προσπάθησαν να σταματήσουν την εκτύπωση βιβλίων με κοσμικό περιεχόμενο, δεν το κατάφεραν, επειδή δεν είχαν την απαραίτητη ισχύ. Έτσι, η καλλιτεχνική, επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος ήταν ραγδαίες, αφού επωφελήθηκαν από αυτήν την εφεύρεση. Αντίθετα, οι Οθωμανοί αυτοκράτορες έχοντας μεγαλύτερη πολιτική ισχύ στο κράτος τους κατάφεραν να απαγορεύσουν την τυπογραφία για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Αυτό που πέτυχαν όμως ήταν να κρατήσουν τις κοινωνίες τους αμόρφωτες και οπισθοδρομικές και έτσι σταδιακά να υπονομεύσουν την αυτοκρατορία τους από τη γρήγορα αναπτυσσόμενη τεχνολογικά και κοινωνικά Ευρώπη.

Συχνοί πόλεμοι. Στρατιωτική αδυναμία

Κάτι που είναι ελάχιστα γνωστό είναι ότι η Ρώμη, πριν πέσει από τους Γερμανούς, είχε ήδη πολλούς Γερμανούς μέσα στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, οι οποίοι εργάζονταν εκεί και χρησιμοποιούνταν και στο στρατό ως μισθοφόροι. Έτσι, η πτώση της Ρώμης οφείλεται και σε ένα βαθμό από τη σταδιακή και αργή διάβρωσή της από ξένα ως προς αυτήν στοιχεία. Όπως έχει ειπωθεί χαρακτηριστικά, το πραγματικό πρόβλημα δεν ήταν οι βάρβαροι προ των πυλών αλλά οι βάρβαροι μέσα στην πόλη.

Οι Γερμανοί είχαν στρατολογηθεί σε τέτοιο μεγάλο αριθμό στο ρωμαϊκό στρατό, που πραγματικά τον είχαν κυριαρχήσει. Κατά τη διάρκεια της ύστερης αυτοκρατορίας ακόμα και ο Πραιτωριανός φρουρός, ο εκλεκτός σωματοφύλακας του αυτοκράτορα, ήταν ελεγχόμενος από τους Γερμανούς. Στην ουσία και κάποιοι αυτοκράτορες-μαριονέτες κυβερνούσαν, ή αποχωρούσαν κάτω από την επιρροή των Γερμανών. Ακόμα και οι ρωμαϊκοί αυτοκρατορικοί αετοί των λεγεώνων είχαν αντικατασταθεί από εμβλήματα των Βαρβάρων. Δεν αποτελεί τότε έκπληξη ότι η Ρώμη είχε χάσει τελείως την ικανότητά της να αντισταθεί παραπέρα στις βαρβαρικές επιδρομές.

Γενικά, οι πολιτισμοί καταστρέφονται από ξενικές εισβολές ή από φυσικές καταστροφές μόνο, όταν και οι ίδιοι είναι ήδη προδιατεθειμένοι να αποτύχουν. Πολλοί ιστορικοί, χωρίς να υποτιμούν το εγχείρημα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, υποστηρίζουν ότι και η ίδια η αυτοκρατορία της Περσίας ήταν ήδη εσωτερικά διαλυμένη και διεφθαρμένη. Εάν τελικά αποδειχθεί ότι ο πολιτισμός Χαράππα καταστράφηκε από εισβολέα, θα ήταν αναμενόμενο, επειδή τα ευρήματα μας δείχνουν ότι αυτός ο πολιτισμός ήταν ένα βήμα πριν την κατάρρευση. Οι Αζτέκοι έχασαν από τους Ισπανούς εξαιτίας του ότι η αυτοκρατορία τους είχε υποσκαφθεί από τις εσωτερικές πολιτικές και θρησκευτικές συγκρούσεις λόγω της αυξανόμενης απληστίας. Η αυτοκρατορία των Ίνκας έχασε από τους Ευρωπαίους και εξαιτίας της δεδομένης κατάπτωσής της. Ο εμφύλιος πόλεμος που έγινε, για να διατηρηθούν τα προνόμια των ευγενών και προηγήθηκε του ερχομού του Pizarro, απέδειξε τους υπάρχοντες σημαντικούς διχασμούς της κοινωνίας των Ίνκας. Πέραν όλων αυτών, η αυτοκρατορία των Ίνκας είχε μεγαλώσει πολύ και η επικοινωνία μεταξύ των μερών της είχε καταντήσει προβληματική, πράγμα που ενέτεινε τη διάσπαση της κοινωνίας. Αυτήν την άρρωστη κατάσταση βρήκε ο Pizzaro και γι αυτό μπορούσε να περιφέρεται σε όλη τη χώρα χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα, κάτι που θα ήταν αδύνατο να συμβεί στο παρελθόν, όταν οι Ίνκας ήταν σε ακμή.

Μείωση και γήρανση του πληθυσμού, ως στοιχεία του Μεσαίωνα

 

Όταν μια κοινωνία είναι σε ανοδική πορεία ευημερίας και πολιτισμού, δείχνει να αυξάνεται σε πληθυσμό. Αντίθετα, μια κοινωνία σε παρακμή γερνάει και μειώνεται. Μετά την εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία άρχισε να χάνει το δυναμισμό της. Ταυτόχρονα, ο πληθυσμός της Ιταλικής χερσονήσου σταμάτησε να αυξάνεται και μετά το 200 μ.Χ. άρχισε πραγματικά να μειώνεται. Ένα άλλο παράδειγμα βρίσκουμε στην Ιαπωνία μεταξύ του 17ου και των μέσων του 19ου αιώνα. Σε αυτήν την περίοδο, η Ιαπωνία ήταν πλήρως απομονωμένη, στάσιμη και λιμνασμένη, τόσο σε ανάπτυξη όσο και σε πληθυσμό. Μετά την αποκατάσταση Meiji όμως, άρχισε να αναπτύσσεται ραγδαία. Το ίδιο αυξήθηκε και ο πληθυσμός της. Ο πληθυσμός της Κίνας σταμάτησε να αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια των τελευταίων αιώνων της αυτοκρατορίας Han. Μετά την πτώση της αυτοκρατορίας (221 μ.Χ.), λίμνασε μέχρι την άφιξη της αυτοκρατορίας Sung, γύρω στο 1000 μ.Χ., όπου άρχισε πάλι να αναπτύσσεται μαζί με την ακμή της αυτοκρατορίας. Και ο ίδιος ο αιγυπτιακός πληθυσμός συρρικνώθηκε κατά τη διάρκεια της τελευταίας φαραωνικής περιόδου.

Η στασιμότητα του πληθυσμού συντελείται πριν από την παρακμή του πολιτισμού. Είναι χαρακτηριστικό των κοινωνιών που έχουν πραγματώσει το δυναμικό τους. Μπορεί να φαίνονται πλούσιες και αυτάρκεις, αλλά ήδη η πρόοδός τους έχει ανασταλεί. Ένας λιμνασμένος πληθυσμός είναι συγχρόνως και γερασμένος, αφού οι οικογένειες έχουν λιγότερα παιδιά και υπάρχει μεγάλη αναλογία ηλικιωμένων μέσα σ’ αυτόν.

Οι οικονομικοί μετανάστες. Οι λύσεις και τα προβλήματα

Αν μια οικονομικά αναπτυγμένη κοινωνία έχει ένα στάσιμο και γερασμένο πληθυσμό, μπορεί να εκμεταλλευτεί το φαινόμενο της οικονομικής μετανάστευσης κι έτσι να έχει φθηνό εργατικό δυναμικό από άλλες χώρες λιγότερο αναπτυσσόμενες.

Σ’ ένα αρχαίο αιγυπτιακό κείμενο, που χρονολογείται από την εποχή της κατάρρευσης του Αρχαίου Βασιλείου και ονομάζεται «Admonitions of Ipuwer», διαβάζουμε ότι την εποχή εκείνη είχαν έρθει τόσοι ξένοι εργάτες, που φαίνονταν περισσότεροι από τους Αιγυπτίους.

Η Ρώμη δέχτηκε ένα μεγάλο αριθμό ξένων εργατών και μισθοφόρων από όλη την αυτοκρατορία και ειδικότερα Γερμανούς. Γνωρίζουμε ότι σε τέτοιες περιπτώσεις δύο πράγματα μπορούν να συμβούν. Ή οι μετανάστες θα ανανεώσουν με τη ζωτικότητά τους τον πληθυσμό, ή θα γεμίσουν το κενό της δύναμης και θα επιβληθούν πάνω στον πολιτισμό που τους υποδέχεται. Αυτό συνέβη, όπως γνωρίζουμε, με τους Γερμανούς στη Ρώμη.

 

Αύξηση της «ψαλίδας» μεταξύ πλουσίων και φτωχών

Σε μια μεσαιωνική εποχή αυξάνεται και η «ψαλίδα» μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Στην ύστερη κλασική Ελλάδα, η πλειονότητα των ελεύθερων πολιτών τα έφερνε πολύ δύσκολα πέρα, ενώ οι πλούσιοι έχτιζαν όλο και πιο πολυτελείς βίλες. Με παρόμοιο τρόπο, η Αθήνα συνέχιζε να είναι ακόμα ακμαία, αλλά ο υπόλοιπος Ελληνιστικός κόσμος έπεφτε σταδιακά σε μια ακραία φτώχια.

Το ίδιο συνέβη και στην παρακμάζουσα Ρώμη. Εκείνοι που ήδη είχαν δύναμη και πλούτη τα χρησιμοποιούσαν, για να εκμεταλλεύονται τους μη προνομιούχους. Τα καθημερινά σκεύη και αντικείμενα χρήσης των μαζών γίνονταν συνεχώς πιο φτηνά και δύσχρηστα, ενώ η πολυτέλεια των πλουσίων γινόταν όλο και πιο επιδεικτική και μεγαλοπρεπής.

Ατομικισμός και ωφελιμισμός

Μια ανερχόμενη κοινωνία θέτει υψηλά στάνταρ στη συμπεριφορά, στους στόχους και σ’ αυτά που παράγει. Καθώς κινείται προς την παρακμή της, τα στάνταρ υποβαθμίζονται και κάνει έκπτωση στις αξίες της. Η κοινωνία ενδιαφέρεται πλέον για την ατομική ευτυχία του κάθε μέλους της. Αυτό το ενδιαφέρον γίνεται τόσο σημαντικό, ώστε χάνεται ο ομαδικός στόχος, η τάση του ατόμου να θέσει τα προσωπικά του ενδιαφέροντα κάτω από το κοινό καλό. Έτσι ο ατομισμός γίνεται αυτοσκοπός.

Μερικά από τα πιο συνήθη φαινόμενα που υποδεικνύουν ότι ένας πολιτισμός εισέρχεται σ’ ένα μεσαίωνα, είναι και οι αυξημένες τάσεις για ιδιώτευση, ατομικισμό και ωφελιμισμό. Στην Αίγυπτο, σε μια εποχή παρακμής, στο Αρχαίο Βασίλειο, ένας συγγραφέας παραπονιόταν ότι οι ανθρώπινες καρδιές είχαν σκληρύνει.

Η αλλαγή έγινε βαθμιαία, αλλά ήταν φανερή στην κάμψη των αξιών. Η προσωπική προσπάθεια υποχώρησε μπροστά στην κληρονομημένη κατάσταση. Η αρετή υπήρχε μόλις, για να μη γίνεται κατάχρηση εξουσίας. Η φιλανθρωπία μετατράπηκε σε μια προσποιητή πατριαρχική προστασία. Η αγάπη εκφραζόταν με φόβο. Ο Φαραώ δεν ήταν πια ένας εκπρόσωπος του Θεού και της Μάατ, της θεάς της Τάξης, της Αλήθειας και της Δικαιοσύνης, αλλά ένας ακόμα ευγενής. Η θρησκευτική λατρεία έγινε τυπική και κενή.

Στο τέλος της Αρχαίας Αυτοκρατορίας, υπήρχαν γραπτά που διηγούνταν τις δραματικές καταστάσεις μέσα στις οποίες κλήθηκαν οι άνθρωποι να ζήσουν τότε. Τα έργα εκείνα είναι γνωστά σ’ εμάς σήμερα μέσα από ντοκουμέντα της Νέας Αυτοκρατορίας, τα οποία με τη σειρά τους είναι αντίγραφα κειμένων της 12ης Δυναστείας.

Στις συμβουλές του ιερέα Νεφέρτι διαβάζουμε: «…Βλέπω αυτή τη χώρα βυθισμένη στη θλίψη και στον πόνο. Συμβαίνει τώρα αυτό που ποτέ δεν είχε συμβεί. Παίρνουν τα όπλα, για να πολεμήσουν, γιατί η χώρα ζει στην αταξία. Κατασκευάζονται χάλκινα κοντάρια, για να ζητιανέψουν το ψωμί με αίμα. Γελάνε με βρόμικο αέρα. Στις κηδείες δεν κλαίει κανείς… Ο ένας δολοφονεί τον άλλον. Σου δείχνω το γιο που έγινε εχθρός, τον αδελφό που έγινε αντίπαλος. Ένας άνθρωπος σκοτώνει τον πατέρα του… Το μίσος βασιλεύει μέσα στους ανθρώπους των πόλεων… Τα λόγια είναι σαν φωτιά για την καρδιά και δεν βαστιούνται πια αυτά που λένε μερικά στόματα… Η χώρα έχει περιοριστεί -και όμως, οι αρχηγοί της είναι όλο και πιο πολυάριθμοι… Ο Ήλιος κρύβεται από τους ανθρώπους…»

Παρόμοιες ιδέες βρίσκουμε σ’ ένα όμορφο λογοτεχνικό απόσπασμα, το οποίο ονομάζεται «Διάλογοι ενός απελπισμένου με την Ψυχή του»:

«Σε ποιον να μιλήσω σήμερα; Οι καρδιές είναι βίαιες, ο καθένας αρπάζει το αγαθό από τον αδελφό του. Σε ποιον να μιλήσω σήμερα; Ο άνθρωπος που σε κάνει να θυμώνεις με την κακία του, γίνεται συμπαθητικός σε όλο τον κόσμο, όσο αποκρουστική και να είναι η ατιμία του. Σε ποιον να μιλήσω σήμερα; Ο αλήτης μετατράπηκε σε άνθρωπο εμπιστοσύνης. Ο αδελφός με τον οποίο ζούσα, έγινε εχθρός… Σε ποιον να μιλήσω σήμερα; Το κακό που πληγώνει αυτή τη χώρα δεν έχει σταματημό…»

Αυτές οι πονεμένες εκφράσεις, οι οποίες θα ταίριαζαν και στην εποχή μας, μας αφήνουν ένα θετικό υπαινιγμό: αν αναγνωρίζουμε το Κακό, τότε είναι δυνατόν να το καταπολεμήσουμε, ώστε να επιστρέψει το Καλό. Αν σε κάποιες εποχές η Αίγυπτος κατάφερε να αναστηλωθεί μέσα από τις στάχτες της, όπως το πτηνό Μπεν-Μπεν, τότε αρμόζει και στη σημερινή ανθρωπότητα να κατορθώσει το ίδιο θαύμα στηριζόμενη στην κληρονομιά που της κληροδότησαν όλοι οι σοφοί, οι οποίοι προηγήθηκαν.

Στο μεσαίωνα της κλασικής Ελλάδας, οι Έλληνες της μετακλασικής του εποχής, τον 4ο αιώνα π.Χ. ενδιαφέρονταν περισσότερο για τις δικές τους ατομικές υποθέσεις παρά για τις ανάγκες της Πολιτείας. Έβλεπαν την πόλη περισσότερο ως μια πηγή προνομίων παρά σαν κάτι που τους ζητούσε νομιμότητα και αφοσίωση. Υπήρχε μια αίσθηση ότι η υπευθυνότητα είναι μονής ροής, από την Πολιτεία προς τα άτομα.

Το ίδιο και στη Ρώμη. Οι συγκλητικοί της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας παρέμεναν έξω από τη δημόσια ζωή έχοντας κοιμίσει σχεδόν τελείως την αίσθηση του πολιτικού τους καθήκοντος. Πολλοί από αυτούς δεν διατηρούσαν γραφείο, αλλά προτιμούσαν να παραμένουν στο σπίτι και ν’ απολαμβάνουν τα αγαθά τους με την άνεσή τους. Ακόμη κι όταν οι Βάρβαροι εισέβαλαν στη Ρώμη, οι Ρωμαίοι ενδιαφέρθηκαν μόνο για τα ατομικά τους θέματα. Ένας αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων αποχωρούσε από την κοινωνία και όλοι μαζί γίνονταν αναχωρητές.

Καλοζωία

Οι ανεπτυγμένες κοινωνίες ζουν καλά, είναι πλούσιες και γεύονται την πολυτέλεια. Οι κοινοί πολίτες ζουν μια ζωή που θα τη ζήλευαν οι γονείς τους. Το αιγυπτιακό κείμενο «Admonitions of Ipuwer», στο τέλος του Αρχαίου Βασιλείου, μας πληροφορεί ότι οι άποροι είχαν στην κατοχή τους καλά πράγματα και αυτός που παλιά κοιμόταν στο πάτωμα τώρα κοιμόταν σε κρεβάτι. Οι πλούσιοι πολίτες της κλασικής Αθήνας έπεφταν σε μια κακόγουστη και επιδεικτική κατανάλωση και έχτιζαν βίλες, τις οποίες δεν θα μπορούσαν να φανταστούν οι πρόγονοί τους. Τον 1ο αιώνα μ.Χ., ο Σενέκας βλέποντας ένα σκοτεινό και απλό δωμάτιο λουτρού, το οποίο ανήκε στον Σκιπίωνα, τον καταστροφέα της Καρθαγένης πριν 200 χρόνια, σχολίαζε: «Ποιος θα τολμούσε σήμερα να κάνει μπάνιο εδώ μέσα; (…) Θεωρούμε τους εαυτούς μας φτωχούς, εάν οι τοίχοι δεν είναι λαμπεροί με μεγάλους και πανάκριβους κυκλικούς καθρέπτες, εάν τα Αλεξανδρινά μας μάρμαρα δεν είναι διακοσμημένα με μάρμαρα της Νουβίας κι εάν το νερό δεν πηγάζει από ασημένιες βρύσες (…)»

Ασφαλώς, δεν είναι κακό να ζεις καλά. Αλλά, το επικίνδυνο είναι να εθιστεί η κοινωνία να ζει πάνω από το όριο των δυνατοτήτων της. Πιστεύεται ότι ο Ξέρξης γκρέμισε την αυτοκρατορία του με την αχόρταγη σπατάλη του. Στην Κίνα, το 17ο αιώνα, οι αριστοκράτες δημιούργησαν ισχυρά κρατίδια, τα οποία οδήγησαν τους αγρότες μακριά από τη γη. Αγνοούσαν μάλλον το γεγονός ότι όλος ο πλούτος τους είχε τη βάση του στην παραγωγή της γης και ότι μόνο οι αγρότες και οι χωρικοί μπορούσαν να τα καταφέρουν. Στο κείμενο «Admonitions of Ipuwer» εκφράζεται το παράπονο για το γεγονός ότι οι τεχνίτες δεν ενδιαφέρονταν να κοπιάσουν. Οι Ρωμαίοι κατηγορούσαν τους Έλληνες για την παρακμή και τη μαλθακότητά τους, αλλά στην Ύστερη Ρώμη χτίστηκαν έντεκα πλούσια δημόσια λουτρά, τα οποία δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για μπάνιο αλλά και σαν χώροι ψυχαγωγίας, όπου άνθρωποι όλων των τάξεων διασκέδαζαν και χαλάρωναν για ώρες. Όσο αυξανόταν η δίψα για πολυτέλεια, τόσο μειωνόταν η τάση για εργασία.

Στην Ετρουρία, η δίψα για πολυτέλεια και χαλαρή ζωή αυξήθηκε, όταν η κοινωνία αισθάνθηκε δυνατή και σίγουρη. Αυτή η μαλθακότητα της Ετρουρίας βοήθησε τη Ρώμη να υποσκελίσει τους μέχρι τότε κυρίαρχους της Ιταλικής χερσονήσου. Ο στρατός της Ύστερης Ρώμης ελάφρυνε την πανοπλία, γιατί ήταν βαριά. Η σιγουριά και η ασφάλεια που τους έδινε η συλλογή των φόρων από τις κατακτημένες επαρχίες και η καλοζωία έγιναν εμφανείς στους κατακτημένους λαούς, οι οποίοι σταμάτησαν να φοβούνται τους Ρωμαίους. Αυτό σήμανε την αρχή της επανάστασής τους, που οδήγησε σταδιακά στην πτώση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Διαφθορά

Ο ναρκισσισμός και ο εγωκεντρισμός μιας φθίνουσας κοινωνίας μπορούν να συνδεθούν και με τη λεγόμενη αντικοινωνική συμπεριφορά, όπως π.χ. εγκληματικότητα και διαφθορά. Όταν η Ρώμη ήταν νέα, ένας Έλληνας συγγραφέας εκθείαζε την απουσία της διαφθοράς εκεί και τη σύγκρινε με την παρακμή της πατρίδας του. Το 59 π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας εισήγαγε νόμους, για να ελέγξει την πτώση των προτύπων και των αξιών. Οι κακοπληρωμένοι και συνεχώς αυξανόμενοι δημόσιοι λειτουργοί στη Ύστερη Ρώμη ήταν γνωστοί για την απανθρωπιά, τη συμφεροντολογία και τη διαφθορά τους. Το νομικό σύστημα ήταν γραφειοκρατικό και διεφθαρμένο και το πρόβλημα της δωροδοκίας των δικαστών τεράστιο. Επίσης, και η κλασική Αθήνα μετατρεπόταν κι αυτή σταδιακά σε μια πολιτεία δικηγόρων, καθώς έμπαινε σε παρακμή.

Παρασιτική ζωή

Οι επιτυχημένες αλλά και στάσιμες κοινωνίες είναι διαθέσιμες για «παράσιτα». Σε αυτές υπάρχει ένας όλο και μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων που παίρνουν από την κοινωνία οφέλη, χωρίς να τα ανταποδίδουν. Στην κλασική Ελλάδα, οι ελεύθεροι πολίτες άρχισαν να τρέφονται με τις αμοιβές που καθορίζονταν να δίνονται σε αυτούς, οι οποίοι παρακολουθούσαν τις δίκες. Φυσικά, αυτές οι αμοιβές δεν ήταν κάτι ιδιαίτερο. Αλλά, οι άνθρωποι που ζούσαν με αυτές, αρκούνταν σε αυτές και δεν εργάζονταν.

Το ίδιο συνέβη και στη Ρώμη του 300 μ.Χ.. Η Ρώμη ήταν ήδη ένα δυσβάστακτο βάρος για την αυτοκρατορία. Μεγάλος αριθμός πολιτών ζούσε από τις δημόσιες δαπάνες απολαμβάνοντας το δωρεάν ψωμί και τα δημόσια θεάματα. Οι αριστοκράτες ζούσαν από το εισόδημα που τους έδιναν οι πολιτείες τους. Μόνον οι σκλάβοι και οι απελεύθεροι εργάζονταν. Σχετικά νωρίς, το 58 π.Χ., η Ρώμη άρχισε να δίνει δωρεάν δημητριακά στους Ρωμαίους πολίτες. Αυτό οδήγησε κάποια στιγμή στο να παίρνουν αυτήν την ελεημοσύνη τριακόσιες είκοσι χιλιάδες άνθρωποι. Ακόμα και οι ιδιοκτήτες σκλάβων επωφελούνταν, για να τρέφουν τους σκλάβους τους. Αργότερα, άρχισε να προστίθεται στην ελεημοσύνη και λάδι και κατόπιν χοιρινό κρέας. Αυτή η πρακτική όχι μόνο καλόμαθε πολλούς να αρκούνται να ζουν μόνο από την ελεημοσύνη, αλλά δημιούργησε και ένα μεγάλο κύμα αστυφιλίας, αφού πολλοί άνθρωποι γέμιζαν τη Ρώμη, για να έχουν το δικαίωμα αυτό. Και είναι φυσικό κάποια στιγμή να έπαιρναν αυτήν την ελεημοσύνη και πολλοί απατεώνες, οι οποίοι κατέφευγαν σε διάφορα κόλπα, για να μπουν στη λίστα. Κάποιοι ιστορικοί λένε ότι ένας από τους λόγους που ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος μετέφερε την πρωτεύουσα στην Κωνσταντινούπολη, ήταν και αυτό το δυσβάστακτο πλέον φορτίο για την παρακμάζουσα αυτοκρατορία.

Με τον ίδιο τρόπο, και οι Ίνκας δημιούργησαν μια τάξη ανθρώπων με προνόμια, οι οποίοι τρέφονταν επίσημα από την κοινότητα. Αυτό προήλθε από το σύστημα κληρονομικής διαδοχής, το οποίο συνδεόταν με τη λατρεία των προγόνων και την πρακτική να διατηρούνται οι μούμιες των νεκρών αυτοκρατόρων. Σε αυτό το σύστημα, οι κληρονόμοι του αυτοκράτορα κληρονομούσαν μόνο τον τίτλο και τα καθήκοντα αλλά όχι την περιουσία. Η περιουσία συνέχιζε να ανήκει στο νεκρό αυτοκράτορα. Πρακτικά, όλοι οι άνδρες που κατάγονταν από το νεκρό αυτοκράτορα, γνωστοί ως panaqa, φύλαγαν την περιουσία. Γι αυτήν τους την υπηρεσία δέχονταν ένα επίδομα.

Καθώς αυτός ο θεσμός συνέχιζε, όλο και περισσότερη γη πήγαινε στους νεκρούς και όλο και περισσότεροι κληρονόμοι του ζούσαν, χωρίς να εργάζονται. Πέντε χρόνια πριν φτάσει ο Ισπανός Pizarro εκεί, έγινε ένας εμφύλιος πόλεμος μεταξύ αυτών που υποστήριζαν -καίγοντας και τις μούμιες των προγόνων- ότι αυτός ο θεσμός έπρεπε να σταματήσει και αυτών που υποστήριζαν ότι έπρεπε να συνεχιστεί. Νίκησε τελικά ο Atahualpa μαζί με τους υποστηρικτές της συνέχισης του θεσμού.

Υπερεκμετάλλευση της φύσης – Οικοκτονία

Πρόσφατα ένας βραβευμένος με Pulitzer συγγραφέας, ο Jared Diamond, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο: «Κατάρρευση» και υπότιτλο «Πώς οι κοινωνίες επιλέγουν να αποτύχουν, ή να επιτύχουν». Μέσα από δεκαετίες ερευνών, ο συγγραφέας απέδειξε ότι ένας από τους σημαντικότερους λόγους που κάποιοι πολιτισμοί κατέρρευσαν ήταν και η υπερεκμετάλλευση της φύσης οδηγούμενοι σε αυτό που θα ονομάζαμε «οικοκτονία». Οι διαδικασίες μέσω των οποίων κοινωνίες του παρελθόντος αυτοκαταστράφηκαν λόγω της οικολογικής αυτοκτονίας, στην οποία οδηγήθηκαν, ανήκουν σε οκτώ κατηγορίες: αποδάσωση και καταστροφή κατοικιών, προβλήματα του εδάφους (διάβρωση, αλάτωση και απώλεια γονιμότητας), προβλήματα διαχείρισης των υδάτων, υπερθηρία, υπεραλίευση, επίδραση εισαγόμενων ειδών σε αυτόχθονα είδη, αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού και αυξημένη κατά κεφαλήν επίδραση των ανθρώπων. Οι επιστήμονες που εξετάζουν την πορεία των αρχαίων πολιτισμών είναι πλέον πεπεισμένοι ότι πολλές φορές ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες κατάρρευσης κάποιων αρχαίων πολιτισμών ήταν κάποια από τα παραπάνω στοιχεία. Σήμερα, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα παρόμοιο πρόβλημα. Ο Jared Diamond πιστεύει ότι είναι στο χέρι μας να πέσουμε στην ίδια παγίδα που έπεσαν οι αρχαίοι πολιτισμοί, ή να μπορέσουμε να φρενάρουμε την οικολογική μας καταστροφή.

 

 

*Αποσπάσματα από το βιβλίο “Μπαίνουμε σε ένα νέο Μεσαίωνα;”, εκδόσεις Νέα Ακρόπολη, 2008

Ετικέτες: Ατομικισμός και ωφελιμισμός Διαφθορά Καλοζωία Μεσαίωνας Οικονομικοί μετανάστες Παρασιτική ζωή Πόλεμοι
Εκτύπωση

Από το ίδιο Τεύχος

Περισσότερα Άρθρα ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Σχετικά Άρθρα

×