Ο Bodhisattva: Ο άνθρωπος που αφυπνίζεται για όλους
Στην καρδιά του Βουδισμού Mahayana βρίσκεται ένα από τα πιο υψηλά πνευματικά ιδεώδη: το ιδεώδες του Bodhisattva. Ο Bodhisattva είναι εκείνος που, έχοντας αναγνωρίσει τη δυνατότητα της αφύπνισης, δεν επιδιώκει την απελευθέρωση μόνο για τον εαυτό του, αλλά αφιερώνει τη ζωή του στην ευτυχία και την απελευθέρωση όλων των όντων.
Η λέξη Bodhisattva αποτελείται από δύο έννοιες: Bodhi, που σημαίνει αφύπνιση ή φώτιση, και Sattva, που σημαίνει ον ή ύπαρξη. Είναι λοιπόν «το ον που βαδίζει προς την αφύπνιση». Όμως η ιδιαιτερότητά του βρίσκεται στο ότι η προσωπική του τελείωση δεν διαχωρίζεται από το καλό των άλλων. Ο Bodhisattva δεν βλέπει τον κόσμο ως ένα σύνολο ξεχωριστών ατόμων που ανταγωνίζονται μεταξύ τους, αλλά ως μια βαθιά αλληλένδετη πραγματικότητα. Η δική του ευτυχία δεν μπορεί να είναι πλήρης όταν οι άλλοι υποφέρουν.
Ο Shantideva και το Bodhicharyavatara
Μία από τις σημαντικότερες εκφράσεις αυτού του ιδεώδους βρίσκεται στο έργο του Ινδού μοναχού Shantideva (8ος αιώνας μ.Χ.), το περίφημο Bodhicharyavatara, δηλαδή «Η Εισαγωγή στην Πορεία του Bodhisattva».
Ο Shantideva έζησε στο μεγάλο βουδιστικό πανεπιστήμιο της Nalanda. Σύμφωνα με την παράδοση, οι άλλοι μοναχοί τον θεωρούσαν τεμπέλη και αδιάφορο, επειδή φαινόταν να μην ασχολείται με τις συνηθισμένες ακαδημαϊκές δραστηριότητες. Του έδωσαν μάλιστα το παρατσούκλι «Bhusuku» [Σανσκριτικό ακρωνύμιο από τις λέξεις για το «τρώω» (bhukta), «κοιμάμαι» (susta) και «αφοδεύω» (kuchiwa)], επειδή πίστευαν ότι το μόνο που έκανε ήταν να τρώει, να κοιμάται και να ξεκουράζεται.
Όμως αυτή η εξωτερική εικόνα έκρυβε μια βαθιά πνευματική πραγμάτωση. Όταν κάποτε κλήθηκε να διδάξει μπροστά στη μοναστική κοινότητα, αποκάλυψε την εσωτερική του σοφία παρουσιάζοντας το Bodhicharyavatara, ένα έργο που μέχρι σήμερα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους οδηγούς για την ανάπτυξη της συμπόνιας και της σοφίας. Όπως αναφέρει ο 14ος Δαλάι Λάμα: «Αν υπάρχει κάτι από τη συμπόνια και την πρακτική του μονοπατιού του Bodhisattva που έχω κατανοήσει, το οφείλω σε αυτό το κείμενο.»
Η Bodhicitta: Ο νους της αφύπνισης
Η κεντρική έννοια στη διδασκαλία του Shantideva είναι η Bodhicitta, δηλαδή ο «νους της αφύπνισης». Δεν πρόκειται απλώς για μια καλή πρόθεση ή για ένα συναίσθημα καλοσύνης. Είναι μια βαθιά μεταμόρφωση της συνείδησης: η απόφαση να εργαστεί κάποιος για την αφύπνιση όλων των όντων. Ο Shantideva διακρίνει δύο μορφές Bodhicitta:
Η Bodhicitta της πρόθεσης: Η εσωτερική απόφαση να ακολουθήσει κάποιος το μονοπάτι της αφύπνισης.
Η ενεργή Bodhicitta: Η εφαρμογή αυτής της απόφασης μέσα από πράξεις συμπόνιας, αυτοπειθαρχίας και σοφίας. Όπως ένας ταξιδιώτης αρχικά επιθυμεί να φτάσει σε έναν προορισμό και στη συνέχεια ξεκινά το ταξίδι, έτσι και ο Bodhisattva μετατρέπει την επιθυμία σε καθημερινή πράξη.
Ο Shantideva παρομοιάζει τη δύναμη της Bodhicitta με μια αλχημική διαδικασία: όπως η αλχημεία μετατρέπει ένα απλό μέταλλο σε χρυσό, έτσι και ο αφυπνισμένος νους μεταμορφώνει έναν συνηθισμένο άνθρωπο σε έναν φορέα σοφίας και συμπόνιας.
Οι έξι τελειότητες του Bodhisattva
Η πορεία του Bodhisattva εκφράζεται μέσα από τις έξι Paramitas, τις έξι τελειότητες:
1. Γενναιοδωρία (Dana): Η υπέρβαση της προσκόλλησης και η ανάπτυξη της διάθεσης να προσφέρουμε.
2. Ηθική πειθαρχία (Shila): Η καλλιέργεια ενός νου που προστατεύεται από τον εγωισμό, τον θυμό και τις αρνητικές τάσεις.
3. Υπομονή (Kshanti): Η ικανότητα να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες χωρίς να κατακλυζόμαστε από θυμό ή μνησικακία.
4. Επιμονή (Virya): Η χαρούμενη προσπάθεια στον δρόμο της αυτοβελτίωσης.
5. Συγκέντρωση (Dhyana): Η ανάπτυξη της εσωτερικής ηρεμίας και της σταθερότητας του νου.
6. Σοφία (Prajna): Η βαθύτερη κατανόηση της πραγματικής φύσης της ύπαρξης.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διδασκαλία του Shantideva για την υπομονή. Ο άνθρωπος που μας προκαλεί ή μας δυσκολεύει μπορεί να γίνει, από αυτή την οπτική, ένας δάσκαλος. Χωρίς την παρουσία δυσκολιών δεν υπάρχει δυνατότητα άσκησης και ανάπτυξης της αρετής.
Η υπέρβαση του εγωκεντρισμού
Ένα από τα πιο βαθιά σημεία του Bodhicharyavatara είναι η πρακτική της «ανταλλαγής εαυτού και άλλων». Ο Shantideva υποστηρίζει ότι η διάκριση «εγώ» και «οι άλλοι» αποτελεί μια περιορισμένη αντίληψη του νου. Όλοι οι άνθρωποι αναζητούν την ευτυχία και όλοι φοβούνται τον πόνο. Γιατί λοιπόν να θεωρούμε τη δική μας ευτυχία πιο σημαντική από εκείνη των άλλων;
Ο εγωκεντρικός άνθρωπος αναζητά την προσωπική ικανοποίηση ακόμη και εις βάρος των άλλων και τελικά δημιουργεί περισσότερη δυστυχία. Ο Bodhisattva, αντίθετα, ανακαλύπτει ότι η βαθύτερη χαρά βρίσκεται στην προσφορά και στη σύνδεση με όλα τα όντα.
Σοφία και Κενότητα
Η συμπόνια του Bodhisattva δεν βασίζεται μόνο σε ένα συναίσθημα καλοσύνης, αλλά στη βαθιά κατανόηση της πραγματικότητας. Η έννοια της Κενότητας (Shunyata) δεν σημαίνει ότι ο κόσμος είναι ανύπαρκτος ή χωρίς αξία. Σημαίνει ότι τίποτα δεν υπάρχει απομονωμένο και ανεξάρτητα. Όλα τα πράγματα γεννιούνται μέσα από σχέσεις και αλληλεξαρτήσεις. Όταν ο άνθρωπος ξεπερνά την ψευδαίσθηση ενός απομονωμένου «εγώ», τότε η συμπόνια εμφανίζεται φυσικά, γιατί κατανοεί ότι ο ίδιος και οι άλλοι δεν είναι πραγματικά διαχωρισμένοι.
Η επικαιρότητα του ιδεώδους του Bodhisattva
Το μήνυμα του Shantideva παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο. Σε έναν κόσμο όπου συχνά κυριαρχούν ο ατομισμός, ο ανταγωνισμός και η απομόνωση, το ιδεώδες του Bodhisattva προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης. Δεν ζητά από τον άνθρωπο να εγκαταλείψει τον κόσμο, αλλά να μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο συμμετέχει σε αυτόν. Η πραγματική πνευματικότητα δεν βρίσκεται στην απομάκρυνση από τους άλλους, αλλά στην ανάπτυξη μιας συνείδησης που μπορεί να αγκαλιάσει όλους τους ανθρώπους. Ο Bodhisattva αποτελεί τελικά ένα σύμβολο της δυνατότητας του ανθρώπου να ξεπεράσει τον περιορισμένο εαυτό του και να γίνει φορέας σοφίας, αγάπης και υπηρεσίας προς τη ζωή.
Βιβλιογραφία
- Shantideva. The Way of the Bodhisattva (Bodhicharyāvatāra). Μετάφραση από τα Θιβετιανά: Padmakara Translation Group. Πρόλογος: Η Αυτού Αγιότητα ο 14ος Δαλάι Λάμα. Αναθεωρημένη έκδοση. Boston: Shambhala Publications, 2006.
- Santideva. A Guide to the Bodhisattva Way of Life (Bodhicaryavatara). Μετάφραση από τα Σανσκριτικά και τα Θιβετιανά: Vesna A. Wallace και B. Alan Wallace. Ithaca, New York: Snow Lion Publications, 199