Ευτυχή ονομάζουμε εκείνο μόνο τον άνθρωπο, για τον οποίο τίποτα δεν θεωρείται καλό ή κακό παρά μόνο ο καλός ή ο κακός νους· εκείνο τον άνθρωπο που θεραπεύει την εντιμότητα, που του αρκεί η αρετή, που τα τυχαία συμβάντα δεν του προκαλούν ούτε έπαρση ούτε συντριβή […].
Σενέκας
Ξεκινώντας μια αναδρομή στη γενικότερη ιστορία της αρχαίας Ρώμης και αναζητώντας στοιχεία σχετικά με τη θέση της γυναίκας στη ρωμαϊκή κοινωνία, συναντάμε αντιφατικές πληροφορίες. Από τη μία πλευρά, μαθαίνουμε από διάφορες πηγές ότι οι περισσότερες γυναίκες είχαν ελάχιστα δικαιώματα στη δημόσια ζωή, με τον ρόλο τους να περιορίζεται στη διαχείριση της οικογένειας και της οικίας τους. Πληροφορούμαστε, επίσης, για τη δράση κοινωνικά ανώτερων γυναικών, οι οποίες συμμετείχαν σε ίντριγκες που σημάδεψαν κυρίως την παρακμή αυτού του πολιτισμού.
Και όμως… Μια πιο ενδελεχής έρευνα μπορεί να μας αποκαλύψει την αθέατη ή λιγότερο γνωστή πλευρά της ιστορίας των Ρωμαίων γυναικών. Εκείνων των γυναικών που, ως μικρές υποσημειώσεις στις σελίδες της συμβατικής ιστορίας, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός πολιτισμού που εμπνεύστηκε από τα ελληνικά ιδεώδη και στη συνέχεια έθεσε τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
Οι σημαντικότερες εκπρόσωποι της στωικής φιλοσοφίας
Ο στωικισμός, αν και γεννήθηκε στην Αθήνα του 3ου αιώνα π.Χ., γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση στη Ρώμη και επηρέασε σημαντικά την κοινωνική και πολιτική της ζωή. Σε μια κοινωνία που παρουσιάζεται ως βαθιά πατριαρχική, οι στωικοί υιοθέτησαν πιο θετικές στάσεις απέναντι στη συμμετοχή των γυναικών στην πνευματική ζωή, αναγνωρίζοντας ότι και οι γυναίκες μπορούν να καλλιεργήσουν την αρετή και τη φιλοσοφική σκέψη. Έτσι, ανακαλύπτουμε γυναίκες που είχαν την ευκαιρία να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο ως προστάτιδες, μαθήτριες ή δασκάλες της φιλοσοφίας.
Μια εμβληματική μορφή υπήρξε η Πορκία η Νεότερη, που έζησε στη Ρώμη τον 1ο αι. π.Χ., σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη πολιτικά εποχή. Ως κόρη του στωικού φιλοσόφου Κάτωνα του Νεότερου, διδάχθηκε από νεαρή ηλικία τη στωική φιλοσοφία, την οποία εφάρμοσε έως το τέλος της ζωής της. Παρόλο που τη γνωρίζουμε κυρίως μέσα από έργα της κλασικής λογοτεχνίας και του θεάτρου, καθώς υπήρξε σύζυγος του Βρούτου, η ιστορικότητά της δεν αμφισβητείται.
Κύρια πηγή μας αποτελεί ο Πλούταρχος, ο οποίος αναφέρεται στη σωφροσύνη και το μεγαλείο της ψυχής της. Την παρουσιάζει ως μια όμορφη γυναίκα, αφοσιωμένη στη φιλοσοφία, προικισμένη με γενναίο και συνετό πνεύμα, η οποία δεν δίστασε να δοκιμάσει τον εαυτό της, χαράσσοντας βαθιά τον μηρό της με ένα μαχαίρι. Αφού είχε αποδείξει την αγάπη και τη δύναμή της, αντέχοντας τον φοβερό πόνο και τον πυρετό του τραυματισμού, ζήτησε από τον Βρούτο να της εμπιστευτεί τις κρυφές του σκέψεις και τα σχέδιά του για τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα.
Όμως και ο Βρούτος έτρεφε μεγάλη αγάπη και απεριόριστο σεβασμό για εκείνη, θρηνώντας βαθιά τον θάνατό της. Μάλιστα, ο Ρωμαίος πολιτικός και φιλόσοφος Κικέρων του έστειλε μια παρηγορητική επιστολή, αναφέροντας πως κατανοεί τον πόνο του, αφού είχε χάσει μια γυναίκα που «όμοιά της δεν υπήρξε πάνω στη γη».
Η Αρρία η Πρεσβύτερη (1ος αι. μ.Χ.) ήταν φιλόσοφος της οποίας η ζωή χαρακτηρίστηκε από το στωικό ήθος. Ωστόσο, ήταν ο τρόπος του θανάτου της που έμεινε στην ιστορία ως παράδειγμα ψυχικής δύναμης και θάρρους. Πιο συγκεκριμένα, σύζυγός της ήταν ο Καικίνας Παίτος, ο οποίος το 42 μ.Χ. έλαβε μέρος σε μια αποτυχημένη εξέγερση εναντίον του αυτοκράτορα Κλαυδίου. Όπως μας παραδίδει ο Πλίνιος ο Νεότερος, ο Καικίνας συνελήφθη και διατάχθηκε να αυτοκτονήσει, όμως την τελευταία στιγμή δίστασε. Τότε η Αρρία τράβηξε το ξίφος από το θηκάρι, το βύθισε στο στήθος της και έπειτα το πρόσφερε στον σύζυγό της με τα λόγια: «Non dolet, Paete» («Δεν πονάει, Παίτε»).
Η πράξη αυτή, παράδειγμα ηρωισμού και αφοσίωσης, την κατέστησε διαχρονικό πρότυπο στωικής αταραξίας και αυτοκυριαρχίας. Σε αυτήν μπορούμε να δούμε τη στωική αποδοχή της μοίρας με αξιοπρέπεια, αλλά και την έλλειψη φόβου απέναντι στον θάνατο, όταν αυτός αποτελεί τον μόνο δρόμο που οδηγεί στην αρετή και την ηθική ακεραιότητα.
Η Φαννία (1ος–2ος αι. μ.Χ.) υπήρξε εγγονή της Αρρίας της Πρεσβύτερης και θεωρείται από πολλούς ιστορικούς πρότυπο Ρωμαίας γυναίκας. Έχοντας κληρονομήσει το αδάμαστο πνεύμα της γιαγιάς της, αλλά και την προσήλωσή της στα στωικά ιδεώδη, αντιστάθηκε σθεναρά στην τυραννία ορισμένων αυτοκρατόρων.
Όταν ο σύζυγός της, Ελβίδιος Πρίσκος, πολιτικός και επίσης στωικός φιλόσοφος, εξορίστηκε δύο φορές για τις φιλελεύθερες και αντιπολιτευτικές του απόψεις, η Φαννία δεν δίστασε να τον ακολουθήσει στην εξορία. Αργότερα, όταν ο Ελβίδιος εκτελέστηκε από τον Δομιτιανό και η Φαννία κατηγορήθηκε ότι είχε ζητήσει από τον φιλόσοφο Σενέκιο να συγγράψει τη βιογραφία του συζύγου της, εκείνη στάθηκε ατάραχη απέναντι στο δικαστήριο. Όχι μόνο δεν αρνήθηκε την κατηγορία, αλλά επιβεβαίωσε θαρραλέα πως είχε παραδώσει στον Σενέκιο τα ημερολόγια του συζύγου της. Η παραδοχή αυτή την οδήγησε σε δήμευση της περιουσίας της και, εν τέλει, στην εξορία, στην οποία πήρε μαζί της τα βιβλία που η Σύγκλητος είχε διατάξει να κατασχεθούν και να καταστραφούν.
Με αυτόν τον τρόπο διαφύλαξε τα γραπτά και τη μνήμη του συζύγου της, εξασφαλίζοντας ότι οι ιδέες του δεν θα ξεχαστούν. Ο Πλίνιος ο Νεότερος στις «Επιστολές» του την αποκαλεί σπουδαία γυναίκα, εξαίροντας το ισχυρό της πνεύμα, τη θαυμάσια ψυχή της, την αξιοπρέπεια και την πίστη της. Έτσι, η Φαννία ενσαρκώνει το πρότυπο της γυναίκας φιλοσόφου που αντιμετωπίζει με στωική υπομονή και αντοχή τις δυσκολίες της ζωής, υπερασπίζοντας με μεγάλο προσωπικό κόστος την αλήθεια και τη δικαιοσύνη.
Και βέβαια, δεν μπορούμε να παραλείψουμε την Αννία Κορνηφικία Φαυστίνα τη Νεότερη (2ος–3ος αι. μ.Χ.), κόρη του φιλοσόφου-αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου. Ίσως δεν είναι τόσο γνωστή όσο ο αδελφός της, Κόμμοδος, ή η αδελφή της, Λουκίλλα. Ωστόσο, μαρτυρίες συγχρόνων της αναφέρουν ότι έζησε σύμφωνα με τις αρχές της στωικής φιλοσοφίας που της είχε μεταλαμπαδεύσει ο πατέρας της, συμβάλλοντας καθοριστικά στην πνευματική ζωή της εποχής της.
Η φιλοσοφική της παιδεία και η στωική της διαμόρφωση αντανακλώνται στον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε τις δοκιμασίες που υπέστη όταν ο Κόμμοδος έγινε αυτοκράτορας και διέταξε τον θάνατο του συζύγου, του γιου της και άλλων μελών της οικογένειάς της. Επέζησε μόνο προσωρινά από τις πολιτικές εκτελέσεις, καθώς κάποια χρόνια αργότερα ο αυτοκράτορας Καρακάλλας διέταξε τον θάνατό της. Όπως παραδίδει ο ιστορικός Δίων Κάσσιος, η Αννία αναφώνησε: «Φτωχή, δυστυχισμένη ψυχή μου, παγιδευμένη σε ένα ανάξιο σώμα, βγες έξω, ελευθερώσου, δείξε τους ότι είσαι κόρη του Μάρκου Αυρήλιου!». Και, αφού αφαίρεσε τα κοσμήματά της, άνοιξε τις φλέβες της και πέθανε.
Έτσι, η ήσυχη και αξιοπρεπής ζωή της, αλλά και η αταραξία της κατά τη στιγμή του θανάτου της, καταδεικνύουν την αφοσίωσή της στα στωικά ιδεώδη. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι έζησε και πέθανε ως γνήσιο τέκνο του μεγάλου φιλοσόφου-αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου.
Τέλος, αν και το θέμα του παρόντος άρθρου αφορά τις σημαντικότερες στωικές φιλοσόφους της αρχαίας Ρώμης, ας μας επιτραπεί μια ειδική μνεία σε κάποιες ακόμη γυναίκες. Εκείνες που, έχοντας αποκτήσει φιλοσοφική διαμόρφωση (στωική, επικούρεια, πυθαγόρεια ή άλλη) και όντας πολιτικά ισχυρές, δεν χρησιμοποίησαν τη δύναμή τους για να εμπλακούν σε ίντριγκες. Αντιθέτως, δημιούργησαν λαμπρούς πνευματικούς κύκλους με τη συμμετοχή ρητόρων και φιλοσόφων, προστάτευσαν θεσμικά τη λειτουργία των φιλοσοφικών σχολών και διαπαιδαγώγησαν τα παιδιά τους σύμφωνα με τις αρχές των φιλοσοφικών διδασκαλιών της εποχής τους.
Ενδεικτικά αναφέρονται εδώ οι γεννημένες στη Ρώμη Κορνηλία Σκιπιώνις Αφρικάνα (κόρη του Σκιπίωνα Αφρικανού), Ιουλία Δόμνα (σύζυγος του αυτοκράτορα Σεπτίμιου Σεβήρου), Πλωτίνη (σύζυγος του αυτοκράτορα Τραϊανού) και Δομιτία Λουκίλλα (μητέρα του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου).
Η αρετή των γυναικών φιλοσόφων μέσα από τα μάτια των στωικών
Βασικός υπέρμαχος του δικαιώματος της γυναίκας στη μάθηση και στη φιλοσοφική παιδεία υπήρξε ο μεγάλος στωικός φιλόσοφος Σενέκας. Σε αντίθεση με τις επικρατούσες απόψεις της εποχής του, υποστήριζε ότι οι γυναίκες έχουν την ίδια οξύτητα πνεύματος με τους άνδρες και την ίδια ικανότητα να κατανοούν σύνθετες ηθικές έννοιες. Κατέκρινε τους άνδρες που περιόριζαν τις γυναίκες σε οικιακές εργασίες και θεωρούσε ότι η αρετή δεν έχει φύλο. Για τον Σενέκα, η άσκηση της φιλοσοφίας ήταν και είναι το μοναδικό εργαλείο που μπορεί να βοηθήσει μια γυναίκα να διαχειριστεί την απώλεια.
Παρομοίως, ο Μουσώνιος Ρούφος, σημαντικός στωικός φιλόσοφος και δάσκαλος του Επίκτητου, υποστήριζε την ισότητα των φύλων ως προς την ευκαιρία που προσφέρει η μελέτη της φιλοσοφίας. Θεωρούσε ότι οι γυναίκες είναι εξίσου ικανές με τους άνδρες να επιτύχουν τη σοφία και την αρετή.
Σημαντική είναι και η θεώρηση του Μάρκου Αυρήλιου, ο οποίος στο έργο του «Τα εις εαυτόν» αναφέρει για τη μητέρα του ότι εκείνη ενθάρρυνε την κλίση του προς τη φιλοσοφία, του δίδαξε τον σεβασμό προς το Θείο, του έμαθε τις αρετές της γενναιοδωρίας και της αποχής από κακές πράξεις και σκέψεις, και του έδειξε τη σημασία της απλότητας στην καθημερινή του ζωή· μια φυσική απλότητα που του επέτρεψε να κοιμάται πάντα στο πάτωμα, παρά την αριστοκρατική του καταγωγή.
Αυτή ήταν περιληπτικά η ιστορία των γυναικών στωικών φιλοσόφων της αρχαίας Ρώμης: των γνωστών αλλά και των αγνώστων γυναικών που υπερκέρασαν τα κοινωνικά εμπόδια και αξιοποίησαν στο έπακρο τις δυνατότητες που τους δόθηκαν. Η αφοσίωσή τους στα στωικά ιδεώδη καταδεικνύεται από τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκαν τόσο τη ζωή όσο και τον θάνατό τους. Η παρρησία, η αξιοπρέπεια, η ψυχική σταθερότητα, η εσωτερική γαλήνη, η αταραξία, η πίστη στο καθήκον και η ανιδιοτελής αγάπη αποτελούν μερικά μόνο στοιχεία που τις κατέστησαν πυλώνες της ρωμαϊκής κοινωνίας και του ρωμαϊκού πολιτισμού.
Όλοι οι άνθρωποι μπορούμε να μάθουμε από το λαμπρό τους παράδειγμα, επειδή οι αρετές δεν αποτελούν προνόμιο ενός και μόνο φύλου. Άλλωστε, σύμφωνα με την άχρονη σοφία, η ανθρώπινη ψυχή δεν έχει φύλο ούτε περιορίζεται σε μια ιστορική εποχή. Ωστόσο, οι γυναίκες του σήμερα μπορούν να εμπνευστούν από το παράδειγμά τους· το πρότυπο της φιλοσόφου συζύγου, ερωμένης, μητέρας, παιδαγωγού και μέντορα. Ίσως έτσι να μπορέσουν και εκείνες να μάθουν να ξεπερνούν τους πιθανούς φόβους και τις ανασφάλειές τους, ώστε να ζουν πιο ελεύθερες και ευτυχισμένες, πάντα κυρίες της ζωής και της μοίρας τους.
Πηγές
Βιβλιογραφία:
- Αβραμίδης, Γ. (μτφρ.) (2009). Μάρκος Αυρήλιος: Τα εις εαυτόν. Αθήνα: Εκδόσεις Θύραθεν
- Baldson, J.P.V.D. (1984). Ρωμαίες γυναίκες: η ιστορία και τα έθιμά τους. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
- Crist, K. (1984). The Romans. London: Chatto & Windus.
Dilke, O.A.W. (1975). The ancient Romans: How they lived and worked. UK: David & Charles.
Καρκοπινό, Ζ. (1971). Η καθημερινή ζωή στη Ρώμη. Αθήνα: Εκδόσεις Ωκεανίς - Ομάδα (μτφρ.) (1993). Πλούταρχος: Βίοι παράλληλοι: Δίων-Βρούτος. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος
- Ομάδα (μτφρ.) (1993). Πλούταρχος: Βίοι παράλληλοι: Φωκίων-Κάτων. Αθήνα: Εκδόσεις Κάκτος
- Πετρόχειλος, Ν. (μτφρ.) (2025). Σενέκας: Για μια ευτυχισμένη ζωή. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη
- Scullard, H.H. (1935). A history of the Roman world. London: Methuen & Co Ltd
Internet:
-
Tomas Kucera, T. (2025). Stoicism And Women: The lives Of Porcia, Arria, Fannia and more https://thegeekyleader.com/2025/01/05/stoicism-and-women-the-lives-of-porcia-arria-fannia-and-more/